Árangursríkar vistvænar aðferðir við illgresiseyðingu

Vísbendingar eru um að ná megi góðum árangri við eyðingu illgresis í ræktarlöndum bænda með umhverfisvænum leiðum, án þess að það komi niður á uppskeru.

Þetta kemur meðal annars fram í niðurstöðum verklegra tilrauna starfsmanna Ráðgjafarmiðstöðvar landbúnaðarins (RML) frá því í sumar. Það er hluti af verkefni sem er í gangi um þróun á vistvænum aðferðum við illgresiseyðingu og heitir AGROSUS (Agroecological stategies for sustainable weed management in key European crops) og er evrópskt samstarfsverkefni.

Kallar á meiri rannsóknir

Sigrún Dögg Eddudóttir stýrir verkefninu af hálfu RML og segir hún að vistvænu aðferðirnar hafi falist í því meðal annars að svíða illgresið og raðhreinsa með sérstökum tækjabúnaði og bera saman uppskerutölur úr viðkomandi tilraunareitum við reiti þar sem illgresiseyðum var beitt.

„Já, það má segja að þetta sé vísbending um það hversu árangursríkar vistvænar aðferðir geta verið ef þeim er beitt á réttan hátt,“ segir Sigrún, spurð um hvort niðurstöðurnar séu lofandi fyrir framtíð akuryrkju án eitur- eða varnarefna.

„Þetta kallar hins vegar á meiri rannsóknir til þess að staðfesta að þessar aðferðir virki við mismunandi aðstæður á Íslandi. Grundvöllurinn að því að vistvænar aðferðir virki er að bændur og ræktendur hafi mjög góða þekkingu, ekki aðeins á aðferðunum, heldur einnig á því landi þar sem ræktun fer fram og þeim illgresistegundum sem þar er von á,“ bætir hún við.

Vistvænar aðferðir gefa góða raun

Í tilrauninni var gerður samanburður á bygg-, gulróta-, hvítkáls- og kartöfluræktun og virtust hinar vistvænu aðferðir almennt gefa góða raun í tilrauninni. Raunverulegar samanburðartölur um uppskeru fengust þó eingöngu úr kartöflutilrauninni, vegna vandkvæða sem komu upp við framkvæmd tilraunanna. „Úr kartöflutilrauninni var ívið minni uppskera úr reitnum sem úðaður var með illgresiseyði en í þeim sem farið var yfir einu sinni með hreykiplóg. Það var þó ekki tölfræðilega marktækur munur á uppskerunni. Jarðvinnslan fyrir niðursetningu virðist hafa verið lykillinn að því hversu lítið illgresi var í garðinum en jarðvegurinn var bæði plægður og herfaður að vori,“ útskýrir Sigrún.

Hún segir að áhrifamáttur þess að svíða illgresið hafi vel sést í gulrótartilrauninni. „Þar var farið yfir einn reitinn með gastæki í lok maí, þegar gulrótarfræin voru byrjuð að spíra en kímplönturnar ekki komnar upp úr jarðveginum. Þannig náðist að hreinsa það illgresi sem var komið á skrið þá. Þessu var svo fylgt eftir með því að raðhreinsa með tæki á milli gulrótarásanna fjórum sinnum í júní og júlí.

Það er greinilegt að það að svíða reitinn í upphafi sumars hafði úrslitaáhrif og kom í veg fyrir mikið illgresisálag. Það var sérstaklega slæmt þetta árið vegna mikils þéttleika hlaðkollu í garðinum. Við vorum einnig með reit þar sem illgresi var ekki sviðið en farnar fjórar ferðir með raðhreinsitækinu og þar var allt vaðandi í illgresi. Þetta gefur okkur ástæðu til þess að skoða betur árangur af notkun illgresisbruna og hvort hann sé raunhæfur valkostur í ræktun grænmetis á Íslandi.“

Líklega krabbameinsvaldandi

Nýlega bárust fréttir af því í New York Times að vísindagrein um skaðleysi illgresiseyðisins glýfosats hefði verið dregin til baka og lýst ómarktæk af vísindatímaritinu Regulatory Toxicology and Pharmacology, þar sem hún birtist árið 2000. Í yfirlýsingu frá tímaritinu sagði að komið hefðu í ljós alvarleg siðferðileg vafamál um sjálfstæði og ábyrgð skráðra höfunda greinarinnar. Að niðurstöður hennar væru byggðar að mestu á óbirtum rannsóknum frá Monsanto, framleiðanda illgresiseyðisins.

Um grundvallarniðurstöður var að ræða á sínum tíma sem mikið var vitnað til í umfjöllun um illgresiseyðinn. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin gaf það út á árinu 2015 að glýfosat væri líklega krabbameinsvaldandi hjá fólki. Umhverfisverndarstofnun Bandaríkjanna álítur efnið hins vegar vera öruggt og hefur byggt sitt álit meðal annars á umræddri vísindagrein. En vegna málaferla sem eru í gangi, af hálfu umhverfis-, matvælaöryggisog landbúnaðarhreyfinga í Bandaríkjunum, þarf stofnunin að endurskoða það álit á þessu ári.

Sigrún Dögg segist hafa séð fréttir af þessu máli, sem sé mjög alvarlegt. Þetta sýnir fram á mikilvægi þess að skoða gögn og rannsóknir með gagnrýnum augum, sérstaklega þegar um er að ræða vörur eða rannsóknir sem tengjast stórfyrirtækjum.

Engin gögn um varnarefnanotkun

Hún segist þó ekki hafa gögn um varnarefnanotkun á Íslandi, en skilst að notkun glýfosats á Íslandi sé ekki mjög algeng. „Það eru tvær vörur sem innihalda glýfosat með markaðsleyfi fyrir notkun í ræktun á Íslandi, Shyfo og Roundup PowerMax XXL.

Spurð um skoðun hennar á notkun á slíkum efnum segir Sigrún að ekki hafi fundist aðferðir sem geti alfarið komið í stað illgresiseyða í hefðbundinni ræktun. „Flestar aðrar aðferðir krefjast sérhæfðs tækjabúnaðar og/eða meira vinnuafls. Ef breyta ætti um aðferðir myndi slík breyting kalla á breytta nálgun í landbúnaði og garðyrkju á ýmsum sviðum, svo sem auknar fjárfestingar, aukið vinnuafl og breytt skipulag ræktunarkerfa.“

Mikil aukning í innflutningi á glýfosati

Umhverfis- og orkustofnun (UOS) tekur árlega saman niðurstöður úr eftirlitsverkefnum sínum með markaðssetningu (innflutningi) og notkun plöntuverndarvara undanfarin ár. Í nýjustu skýrslu stofnunarinnar sést þróunin í innflutningi á glýfosati síðustu ár. Árið 2022 var magnið 132 kíló, tæplega 91 kíló árið 2023 og rúm 985 kíló árið 2024.

Kristín Silja Guðlaugsdóttir, sérfræðingur hjá UOS, segir að áður en efni eru samþykkt sem virk efni í plöntuverndarvörum þurfi þau að fara í gegnum strangt áhættumat sem framkvæmt er af tilnefndu aðildarríki Evrópusambandsins og síðar samþykkt af Matvælaöryggisstofnun Evrópu. Sama gildir um hverja og eina plöntuverndarvöru. Það þýðir að hver vara þarf að standast áhættumat, það er sem sagt ekki nóg að virka efnið hafi staðist áhættumat og sé samþykkt.

Kristín segir að í nóvember 2023 hafi samþykkið fyrir virka efnið glýfosat verið endurnýjað í Evrópusambandinu. Þar komi fram að við áhættumatið á efninu hafi ekki komið fram neitt sem gefi tilefni til að flokka það sem krabbameinsvaldandi, stökkbreytandi eða skaðlegt æxlunarfærum.

„Almennt gildir um notkun plöntuverndarvara að þær má einungis nota samkvæmt notkunarleiðbeiningum hverrar og einnar vöru fyrir sig. Sé það gert er áhættan sem fylgir notkuninni lágmörkuð. Það er ákjósanlegast að nota sem minnst af plöntuverndarvörum,“ segir Kristín.

Snefilefni í matvörum

Í áðurnefndri grein í New York Times kom fram að sérstaklega hefði verið varað við notkun á glýfosati í lok ræktunar, þegar uppskerutími nálgast. Sigrún segir að í sumum löndum sé það notað til þess að þurrka korn og aðrar plöntur fyrir uppskeru, sérstaklega þar sem ræktunartímabilið er stutt. „Slík notkun á efninu hefur verið bönnuð innan Evrópusambandsins. Ein af ástæðum þess að kallað var eftir banni á slíka notkun er að glýfosat hefur fundist í snefilmagni í matvörum og er það þá oft tengt við þessa notkun á efninu í umræðum um matvælaöryggi.

Lítið vitað um efnaálag

Sigrún segir að því miður sé lítið vitað um efnaálag í útiræktun grænmetis og kornrækt hér á landi þar sem ekki hafa verið gerðar rannsóknir á því.

„Það þyrfti að gera samanburð á kostnaði við notkun illgresiseyða og vistvænna aðferða á Íslandi. Þó að efnin geti verið dýr þá geta vistvænar aðferðir líka verið kostnaðarsamar. Taka þarf með í reikninginn kostnað við tækjakaup og að oft þarf meira vinnuafl fyrir vistvænar aðferðir. Einnig getur eldsneytisnotkun og annar kostnaður við aðföng aukist, til dæmis ef það þarf að keyra margar ferðir með gasbrennara og raðhreinsitæki í stað þess að úða með illgresiseyði. Úðunin er eins og staðan er í dag einfaldari valkostur en vistvænni aðferðir. Spurningin er hvað hægt sé að gera til þess að gera vistvænar aðferðir að fýsilegri kosti fyrir bændur og ræktendur. Byrjunin er að afla meiri upplýsinga um aðferðirnar, hvernig þær virka á Íslandi og kostnaðinn við notkun þeirra.“