Vinsamlegast athugið að þetta efni er eldra en 1 árs.
Vorboðinn í sjónum
Mynd / VH
Á faglegum nótum 17. maí 2021

Vorboðinn í sjónum

Höfundur: Vilmundur Hansen

Heimkynni hrognkelsis eru beggja vegna í Norður-Atlants­hafi og þar veiðist það norðan frá Barentshafi og Hvítahafi suður til Portúgals. Það veiðist einnig við Grænland og við austurströnd Norður-Ameríku frá Hudson-flóa í Kanada suður til Hatteras-höfða í Bandaríkjunum.

Við Ísland er hrognkelsi allt í kringum landið og er víða algengt. Hrognkelsi er fiskurinn á hundrað krónu peningnum. Hrognkelsi er göngufiskur sem heldur sig mið- og uppsjávar úti á reginhafi hluta úr árinu en kemur upp á grunnmið til að hrygna síðari hluta vetrar og fyrri hluta vors.

Haus hrognkelsisins er lítill og kjafturinn smár og með litlum en beittum tönnum. Augun eru í meðallagi stór. Bolurinn er stuttur og kviðurinn hálfflatur. Bakuggar eru tveir og myndar fremri bakuggi háan kamb. Aftari bakuggi og raufaruggi eru andspænis hvor öðrum og líkir að stærð og útliti. Eyruggar eru stórir og kviðuggarnir eru ummyndaðir í sogskál. Sporðblaðka er stór. Roðið er þykkt og er kallað hvelja og þakið smáum beinkörtum. Grásleppan er dökkgrá að ofan, ljósari á hliðum og hvít eða ljósgræn að neðan. Rauðmaginn er dökkgrár að ofan, grágrænn að neðan, en um hrygningartímann verður hann rauður eða rauðgulur að neðan.

Fæða fullorðinna hrognkelsa er einkum ljósáta, uppsjávarmarflær, smáhveljur og fleira, en seiðin sem alast upp í þarabeltinu éta ýmis smádýr t.d. botnkrabbaflær, marflær og þanglýs. Mörg dýr éta hrognkelsi og má nefna hákarl og sel en auk þess eru hrognkelsi ein aðalfæða búrhvala hér við land. Í seinni tíð hefur skötuselur herjað á rauðmaga á vorin og vilja sumir líkja skötusel á hrygningarslóð hrognkelsis við mink í æðavarpi þar sem hann étur rauðmagann á meðan hann gætir hrognanna.

Hrognkelsi hrygna á vorin og fram á sumar. Rauðmaginn kemur fyrr á hrygningarstöðvarnar en grásleppan og hrygningin fer fram á grjót- eða klapparbotni í þarabeltinu. Hrygnan festir hrognin, sem eru 80 til 150 þúsund, við botninn í stórum klösum og hængurinn frjóvgar þau um leið. Í nokkrar vikur eftir hrygningu, á meðan hrognin þroskast, gætir hængurinn þeirra og sér um að þeim berist nægjanlegt súrefni auk þess sem hann reynir að verja þau fyrir óvinum.

Latneska heitið, Cyclopteruc lumpus, líkir hrognkelsinu við kýklópa sem voru risar með eitt auga í enninu samkvæmt grískri goðafræði og vísar einnig til kambsins á baki þess. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar segir þannig um tilurð hrognkelsis: Einu sinni gekk Kristur með sjó fram og var Sankti Pétur með honum. Kristur hrækti í sjóinn og af því varð rauðmaginn. Þá hrækti líka Sankti Pétur í sjóinn og af því varð grásleppan. Þessi saga gefur glöggt til kynna hvort kynið var í meira áliti og gildir það enn.

Eftir vetrarsult var algengt að fólk hefði ekki bragðað nýmeti í langan tíma og hrognkelsagöngum að vori því víða fagnað. Á Ströndum er sagt að lifnað hafi yfir fólki eftir að fyrstu hrognkelsin veiddust á vorin og að hárið hafi fengi á sig sérstakan blæ og jafnvel aukist við neyslu þeirra og hrognkelsin stundum kölluð vorboðinn í sjónum.

„Spjallað“ við kýr
Á faglegum nótum 9. janúar 2023

„Spjallað“ við kýr

Atferli, hegðun, útlit og ástand nautgripa getur gefið gríðarlega mikilvægar upp...

Skógarbændur og Bændasamtök Íslands
Á faglegum nótum 5. janúar 2023

Skógarbændur og Bændasamtök Íslands

Á aðalfundi Landssambands skógareigenda (LSE) sem haldinn var í Borgarnesi í maí...

Lífræn framleiðsla – nú er lag
Á faglegum nótum 5. janúar 2023

Lífræn framleiðsla – nú er lag

Á undanförnum árum hefur VOR látið til sín taka með ýmsum hætti til að hvetja ti...

Eitur á alltaf að vera síðasta úrræðið
Á faglegum nótum 3. janúar 2023

Eitur á alltaf að vera síðasta úrræðið

Meindýr eru skaðvaldar í garð- og skógrækt og óvelkomnir gestir sem flestir vild...

Ýmsir vankantar við smíði nýju norrænu næringarráðanna
Á faglegum nótum 2. janúar 2023

Ýmsir vankantar við smíði nýju norrænu næringarráðanna

Vinna við norrænu næringarráðin (NNR), sem Norræna ráðherra­nefndin heldur utan ...

Um niðurstöður lambadóma haustið 2022
Á faglegum nótum 30. desember 2022

Um niðurstöður lambadóma haustið 2022

Í heildina var útkoma lamba í haust góð. Meðalfallþungi á landinu var 16,6 kg og...

Lífrænn úrgangur: höfuðverkur eða tækifæri?
Á faglegum nótum 28. desember 2022

Lífrænn úrgangur: höfuðverkur eða tækifæri?

Hér á landi fellur til gríðarlegt magn af lífrænum úrgangi á öllum stigum samfél...

Skýrsluhald – heimarétt WorldFengs
Á faglegum nótum 27. desember 2022

Skýrsluhald – heimarétt WorldFengs

Nú þegar líður að áramótum og allir eru búnir að skila haustskýrslu til matvælar...