Blikur á lofti í fæðuöryggi landsins
Fæðuöryggi landsins er talsvert undir því komið að bændur geti annað eftirspurn á sölu landbúnaðarafurða. Það er því mikilvægt að eyða þeirri óvissu sem ríkir í rekstrarumhverfi bænda sem lýtur að því að samningur milli ríkisins og bænda um starfsskilyrði landbúnaðarins feli í sér fyrirsjáanleika og hvatningu í rekstrarumhverfi bænda.
Óháð því hver niðurstaða verður í atkvæðagreiðslu um mögulegar viðræður Íslands við Evrópusambandið þann 29. ágúst næstkomandi, er ljóst að það bíður það verkefni ríkisins að semja við bændur um fyrirkomulag landbúnaðarframleiðslu hér á landi en búvörusamningar renna út í árslok 2027, eftir að þeir voru framlengdir um eitt ár.
Almennt hefur verið samhljómur meðal þjóðarinnar um mikilvægi þess að styðja við innlenda landbúnaðarframleiðslu og þá virðast stjórnvöld ekki hafa hvikað frá þeirri land- búnaðarstefnu sem mótuð var árið 2023 og á að gilda til ársins 2040. Þar er meðal annars kveðið á um mikilvægi fæðuöryggis og að styrkja þurfi stoðir fjárhagslegrar afkomu framleiðenda.
Bændur hafa bent á versnandi afkomu sem hefur bitnað á eðlilegri endurnýjun fjárfestinga, en á undanförnum tíu árum hefur opinber stuðningur við landbúnað dregist saman, bæði í formi minni tollverndar sem og minni stuðnings samkvæmt fjárlögum.
Í núgildandi búvörulögum er kveðið á um að ávallt eigi að tryggja nægjanlegt vöruframboð við breytilegar aðstæður í landinu og að kjör þeirra sem landbúnað stunda skuli vera í samræmi við kjör sambærilegra stétta.
Það er því mikilvægt að snúa þeirri þróun við sem átt hefur sér stað á undanförnum árum þar sem framleiðsla landbúnaðarafurða hefur ekki náð að anna eftirspurn innanlands í takt við fjölgun íbúa og ferðamanna. Ekki hvað síst vegna minnkandi tollverndar hefur aukinni eftirspurn landbúnaðarvara verið mætt með auknum innflutningi á afurðum sem annars hefði verið hægt að framleiða hér innanlands. Þannig jókst innflutningur á alifuglakjöti um 52% frá 2017 til 2025 á sama tíma og framleiðsla innanlands minnkaði um 2%. Innflutningur á svínakjöti jókst um 35% fyrir sama tímabil á meðan innlend framleiðsla jókst um 8%. Þá jókst innflutningur á nautakjöti um 117% frá 2017 til 2025 en framleiðsla innanlands minnkaði um 2% á sama tímabili.
Sú ákvörðun stjórnvalda að víkja frá fyrri hagræðingakröfu í þeim búvörusamningum sem framlengdir voru um eitt ár og gilda til ársloka 2027, gefur vonandi fyrirheit um skilning stjórnvalda á mikilvægi þess að tryggja það fjármagn sem þarf til að framfylgja landbúnaðarstefnunni sem Alþingi samþykkti 2023.
Þá hafa Bændasamtökin bent á að greiðslur hafa ekki skilað sér að fullu í núgildandi búvörusamningum sem varða ákvæði um verðtryggingu sem eiga að tryggja að fjárhæðir séu leiðréttar með hliðsjón af breytingu á vísitölu neysluverðs. Þegar teknar eru saman þær fjárhæðir sem út af standa þá vantar ríflega 4,2 milljarða króna fyrir tímabilið 2017 til 2025 til að verðlagsbætur hafi verið leiðréttar samkvæmt ákvæðum núgildandi búvörusamninga. Mikilvægt er að í viðræðum við stjórnvöld verði horft til þeirra heildarþátta sem tryggja þarf í starfsskilyrðum bænda sem gerir þeim kleift að mæta vaxandi eftirspurn landbúnaðarafurða sem er jafnframt grundvöllur að því fæðuöryggi sem sátt hefur skapast um.
