Markaðurinn stækkar ef fleiri rækta til manneldis

Bændur í Vallanesi á Fljótsdalshéraði, á Sandhóli í Vestur-Skaftafellsssýslu og Þorvaldseyri undir Eyjafjöllum stunda kornrækt til manneldis. En þeir eru ekki mikið fleiri þó kornrækt sé stunduð í öllum landshlutum. Um áratugaskeið hafa þeir ræktað bygg, hafra og jafnvel hveiti með góðum árangri. Ræktun á korni á Þorvaldseyri hefur aldrei verið meiri en í sumar.

Um fjórðungur af fæðu mannkyns er kornmeti en rétt um hundraðshluta kornframleiðslu á Íslandi er hægt að nýta til matvælaframleiðslu. Magn íslensks byggs sem notað er til bruggunar fer þó vaxandi. Á komandi árum kann að verða breyting á því lága hlutfalli korns sem er ræktað til manneldis með tilkomu átaks stjórnvalda í kornrækt. Tímabundnu stuðningskerfi hefur þegar verið komið á og kornræktartilraunir eru í fullum gangi. Í tilraununum er þó áhersla á kornrækt til fóðurframleiðslu fyrir búfé. Viðskipti með korn eru lítil og erfitt fyrir kaupendur að hafa yfirlit yfir framboð, verð og gæði.

Átak í kornrækt

Þáverandi matvælaráðherra hóf átak í kornrækt árið 2022. Heimsfaraldur hafði þá riðið yfir og innrás Rússa inn í Úkraínu var nýlega hafin sem hafði áhrif á alþjóðamarkað með kornvöru, enda eru bæði lönd atkvæðamikil í ræktun og verslun með korn. Átakið grundvallaðist á fæðuöryggi og þeirri staðreynd að íslenskur landbúnaður er háður innfluttum aðföngum, svo sem kjarnfóðri og sáðvöru.

Landbúnaðarháskólanum var falið að skoða helstu hindranir í vegi aukinnar kornframleiðslu. Miðað var að því að skapa aukinn innlendan markað með korn. 

Úr varð skýrsla LbhÍ, Bleikir akrar; aðgerðaáætlun um aukna kornrækt, sem kom út árið 2023. Helstu áhersluatriði hennar eru að koma á fót fjárfestingar- og framleiðslustuðningi við korn- ræktendur, kynbætur á byggi, höfrum og hveiti og stofnun kornsamlags sem milliliðar á milli bænda og kaupenda. 

Kornræktartilraunir standa nú yfir í Jarðræktarmiðstöð Landbúnaðarháskólans. Þar er megináhersla á kornrækt til fóðurs fyrir búfénað sem þó geta nýst í ræktun korns til manneldis.

Á árunum 2024-2028 gera stjórnvöld ráð fyrir að verja tveimur milljörðum króna til að stuðla að aukinni kornrækt.

Fóður og matkorn

Í skýrslum um fæðuöryggi og neyðarbirgðar matvæla sem út hafa komið á undanförnum árum kemur skýrt fram hve rýran hlut korns, um 1%, sem ræktað er á Íslandi er hægt að nota í matvælaframleiðslu. Í grundvallaratriðum er ræktun á korni til dýraeldis og manneldis eins. Kornrækt til manneldis krefst þó annarra vinnsluaðferða að uppskeru lokinni. Sá grundvallarmunur er einnig á yrkisvali að huga þarf að bragð- og ilmgæðum í matkorni frekar en að einblína á uppskerumagn.

Kornræktendur sem framleiða til manneldis teljast til frumframleiðenda. Þeir þurfa að fylgja ströngu regluverki sem byggir á íslenskum efnalögum og Evrópulöggjöf með það að markmiði að tryggja matvælaöryggi og vernda heilsu neytenda og umhverfisins. Einnig gilda strangari reglur um hollustuhætti.

Í skýrslu LbhÍ segir að bygg sé á heimsvísu aðallega ræktað sem fóður fyrir búfé en sé einnig notað til drykkjarframleiðslu en sáralítið til manneldis. Það er þó ekki náttúrulögmál, enda bygg mjög næringarríkt og hefur verið framleitt til manneldis á Íslandi í nærri 40 ár. 

Innflutningur

Tæp 1.800 tonn af byggi til manneldis voru flutt inn árið 2025, sem er tvöföldun frá árinu 2024. 3.350 tonn af höfrum voru flutt inn og 10.000-12.000 tonn eru flutt inn árlega af hveiti. Það er að ótaldri haframjólkinni sem inniheldur um 10% hafra og er orðin feikivinsæl.

Nánast allt sáðkorn er einnig innflutt. Á góðu kornræktarári geta bændur safnað eigin fræi. Sem dæmi var í Vallanesi einvörðungu sáð af eigin fræi árið 2022 eftir gott kornræktarár 2021.

Á innfluttu korni eru engir tollar til verndar innlendri framleiðslu en hún nýtur nú opinbers stuðnings. Samkvæmt skýrslunni Bleikir akrar er ræktunarkostnaður á Íslandi ekki hærri en í nágrannalöndunum og kornrækt á Íslandi samkeppnisfær um verð og gæði á innfluttu korni.

Kornrækt norðan 63 °N

Hægt er að rækta korn í öllum landshlutum en meta þarf aðstæður og yrkjaval eftir hverjum stað fyrir sig. Í þessu tilliti eru kynbætur á korni gagnlegar.

Sunnlenskir bændur geta yfirleitt sáð fyrr og reyna að vera með afbrigði sem eru fljótþroska. Þar eru haustin alla jafna löng og snjóar seint. Fyrir austan kemur sumarið seinna en er gjarnan hlýrra og því er sáð og uppskorið seinna. Þar hefur sem dæmi sex raða bygg dafnað vel en áhersla verið á tveggja raða sunnanlands.

Hiti, þurrkar og haustrigningar hafa haft neikvæð áhrif á kornuppskeru í Evrópu á undanförnum árum og víða hefur korni verið skipt út fyrir aðrar tegundir. Copa Cocega, sameinuð samtök bænda í Evrópusambandinu, spá fyrir um 6,6% samdrátt í kornframleiðslu í ríkjum sambandsins í ár.

Aðstæður til kornræktar á Íslandi fara á sama tíma batnandi. Veðurfar er í kaldara lagi en mikið ræktunarland er ónýtt. Beingreiðslur eru árlega greiddar með 90.000 hekturum af ræktunarlandi en 486.000 hektarar flokkast sem gott og mjög gott ræktunarland. Kornrækt á Íslandi gæti því gegnt æ mikilvægara hlutverki í framtíðinni.

Ávinningur af skiptiræktun

Aðlögun ræktunar að norðlægum breiddargráðum felst einnig í ræktunaraðferðum. Skiptiræktun er sums staðar nýtt í landbúnaði. Þá er reglulega skipt um tegund í ræktun á akri.

Að sögn Ólafs Eggertssonar á Þorvaldseyri finnur hann vel fyrir ávinningnum af skiptiræktun, hún viðhaldi frjósemi moldarinnar. „Það er mikilvægur þáttur að endurrækta gömul tún og kjörið að nota bygg og hafra til skiptis. Gömul tún eru frjósöm til ræktunar á fyrsta ári og er þá hægt að draga úr áburðargjöf, þar sem góð næring er til staðar. Í skipulagðri endurræktun túna með korni og höfrum eru plöntuvarnarefni óþörf, enda eru þau ekki notuð hér.“

Í lífrænt vottuðum landbúnaði eins og stundaður er á Vallanesi er skylt að stunda skiptiræktun og þaulræktun bönnuð. Skiptiræktun krefst þess að geta skipt um tegundir í ræktun og hvílt land.

Byggið er öruggast

Bygg hefur verið ræktað í Vallanesi á Héraði í á fjórða tug ára með góðum árangri. Þar hafa verið ræktuð kynbætt finnsk og sænsk yrki af sex raða byggi. Af sama hektarafjölda fást 60-120 tonn eftir því hvernig árar. „Þú kemst ekki upp með að rækta þetta mikið norðar,“ segir Eymundur Magnússon hjá Móður Jörð í Vallanesi, en áréttar að það borgi sig þó.

Hann segir bændur á Þorvaldseyri hafa verið leiðtoga í kornrækt en þeir hófu fyrir löngu framleiðslu á svokölluðu trefjamjöli sem var malað bygg með hýðinu. „Þar hefur mikið frumkvöðlastarf verið unnið.“

Eymundur segir ekki bera á nýjum framleiðendum. „Við erum svo til ein í smásölu á manneldismarkaði og seljum meðal annars í gegnum Garra í mötuneyti og til veitingastaða.“

Hafraræktun ekki brugðist

Hafrar eru, ólíkt byggi, aðallega ræktaðir til manneldis. Á Sandhóli hafa verið ræktaðir hafrar frá árinu 2009, um 200 tonn á ári. Þar hefur einnig verið ræktað bygg og repja. „Það hefur ekki komið eitt ár sem ræktun á höfrunum hefur klikkað, jafnvel þó þeir þurfi lengri vaxtartíma en byggið,“ segir Örn Karlsson, bóndi á Sandhóli. Þar er þurrkstöð og geymsluaðstaða.

Á Sandhóli hefur best gengið með sænskt yrki en Örn segir nauðsynlegt að sinna kynbótum á höfrum líkt og hafa verið gerðar í byggi.

Af hverju framleiðsla á höfrum er svo lítil á landvísu þrátt fyrir gott gengi, segir Örn kornrækt hafa verið utan landbúnaðarkerfisins og miðast að búskaparháttum þegar kerfið var sett á. Aðeins lítill stuðningur hafi fengist í formi jarðræktarstyrkja. „Þá var enginn að pæla í svona. En við höfum getað verið með hagnað út úr þessum rekstri, þrátt fyrir þetta. Hafrarnir eru dýrari en aðrir innfluttir, en fólki líkar varan, og þetta hefur selst í stórum stíl.“ Örn segir kjötframleiðsluna aftur á móti stundum hafa verið áskorun. „Við vorum í basli með kjötframleiðsluna þó að hún sé inni í kerfinu með gripagreiðslum.“

Aukin ræktun á Þorvaldseyri

Þresking á byggi var að hefjast þegar blaðamaður ræddi við Ólaf á Þorvaldseyri í byrjun september. Bygg er ræktað á 50 hekturum og hafrar á 20 hekturum. Ólafur er ánægður með vorið og gjöfult sumarið. Byggið er að stórum hluta notað til fóðurgerðar fyrir nautgripi heima á búinu og hluti þess er seldur til bjórframleiðslu. Hafrarnir eru einnig nýttir til fóðrunar búpenings og hluti hefur verið seldur til Sandhóls en þeir hafa sent þá í áframhaldandi vinnslu í haframjöl til manneldis.

,,Við höfum heldur bætt í kornræktina þetta árið, enda auknir möguleikar á að selja umframkorn til fóðurvöruframleiðenda. Við höfum enda góða aðstöðu, sem við byggðum upp fyrir 15 árum síðan, þar sem við getum þurrkað allt okkar korn, flokkað og geymt í góðum kornlagerum.“

Á Þorvaldseyri er mjólkurframleiðsla fyrirferðarmest. Ólafur segir að fyrir þá sem eru í kúabúskap sé kornrækt góð samhliða. Hún spari innflutt kjarnfóður og einnig megi vinna korn til manneldis.

Spírunarhæft hveiti

Vel þarf að ára svo hveiti nái fullum þroska. Sumarið 2025 náðist góð uppskera af hveiti í Vallanesi, 4 tonn á hektara sem telst mjög gott, jafnvel í Danmörku. Sumrin 20222024 var uppskeran aftur á móti lítil sem engin, en 2021 var hún einnig góð.

„Ég fékk yfir 90% spírunarhæft hveiti 2025,“ segir Eymundur, sem er fram til þessa einstakt. „Það er nógu erfitt að rækta hveiti þó það verði ekki spírunarhæft, og að hafa náð að malta það er mjög gott. Ég neyddist til að búa til bjór úr því,“ segir Eymundur og hlær.

Áður hafði hann lent í að hveitið þroskaðist lítið, „var algert grænfóður“, og þurfti að hreinsa úr þreskivélinni með háþrýstidælu. „Það er þetta með þrjóskuna, að halda bara áfram að reyna. En það eru góðu árin sem segja manni að þetta sé hægt.“ Í vor var blautt og kalt og Eymundur mat aðstæður sem svo að sá bara byggi þetta árið.

Í skýrslunni Bleikir akrar segir vandasamt að kynbæta rúg en að til mikils sé að vinna varðandi kynbætur á hveiti fyrir íslenskar aðstæður. Reitir eru nú á Suður-, Vestur- og Norðurlandi sem hluti af kornræktartilraununum sem Jarðræktarmiðstöð LbhÍ stýrir. Eymundur bendir á að aldrei hafi verið tilraunareitir á Austurlandi svo hann viti.

Maltað korn

Eymundur hefur maltað bygg og hveiti upp á gamla mátann og látið brugga úr því IPA, Lager og Heilhveitibjór. Þá er bleytt í korninu þar til spírun hefst. Spírunin er stöðvuð með þurrkun áður en hún nær út úr hýðinu. „Þá ertu komin með malt sem er heimsmarkaðsvara,“ segir Eymundur. Þarna eru miklir möguleikar til verðmætasköpunar fyrir bændur.

Vaxandi kornrækt getur þjónað þeim fjölmörgu brugghúsum sem nú eru starfrækt á Íslandi og brugga bæði bjór og sterka drykki. Bruggarar hjá Eimverk rækta eigið korn en kaupa líka af bændum og stefna á að hefja möltun og verða stærsti kaupandi íslensks byggs.

Korn þarf að ná góðum þroska yfir 85% spírunarhæfni til að hægt sé að malta það. Þó er hægt að nota ensím til að losa um sykrurnar í korninu áður en það er þurrkað til bruggunar. „Menn gætu farið að búa til nýja markaði og malta góða árganga. Það er alveg fullgilt markmið og kæmi í stað innflutnings, en hann er núna meiri en allt korn sem ræktað er í landinu,“ segir Eymundur.

Hvatakerfi sem virkar

Tímabundinn stuðningur til fjárfestinga í kornþurrkun, korngeymslum og tilheyrandi tækjabúnaði var fyrst veittur árið 2024. Styrkir til framleiðslu korns voru fyrst veittir fyrir uppskeru sumarsins 2025. Stuðningurinn er veittur til framleiðslu á þurrkuðu korni og miðast greiðslur við gæði og rúmmálsþyngd. Vonir eru bundnar við að stuðningurinn verði festur í sessi.

Í skýrslunni er bent á að efling innlendrar kornræktar muni einkum felast í fóðurframleiðslu. Býsna algengt er orðið að bændur rækti korn til nota fyrir eigin búfénað. Það er almennt ekki þurrkað, heldur sýrt og pakkað í lofttæmdar umbúðir líkt og heyrúllur.

,,Mest er að hafa upp úr kornrækt fyrir eigið bú,“ segir Ólafur. „En þar sem gott land er til, sem hentar undir kornrækt, eru tækifæri fólgin í aukningu kornræktar svo framarlega sem hægt er að selja þurrkað korn á þokkalegu verði.“

Eymundur segir tryggingu bænda verði uppskerubrestur eða tjón á uppskeru ekki síður mikilvæga en stuðning við framleiðslu korns. Hann vísar í hlutverk Bjargráðasjóðs. Framleiðslustuðningur sé þó hvati til að vanda sig. 

Ekki er óalgengt að ríki baktryggi kornræktendur vegna umfangsmeiri tjóna. Í skýrslunni Bleikir akrar er bent á að horfa mætti til Noregs sem fordæmis um kerfi sem tryggir afkomuvernd kornbænda.

Kornsamlög

Smærri kornsamlög hafa verið stofnsett og starfrækt í öllum landshlutum. Nú síðast var kornsamlag bænda stofnað á Austurlandi.

Í Bleikum ökrum kemur fram að kaupendur hafi ekki yfirlit yfir magn, gæði og verð íslenksrar uppskeru. Viðskipti séu því lítil. Þar er horft til sambærilegra samlaga í öðrum búgreinum, svo sem Sölufélags garðyrkjumanna, sem tekur á móti uppskeru, sér um vinnslu, pökkun og dreifingu. Vaxi kornrækt umtalsvert á Íslandi kunna slík samlög að þjóna mikilvægu hlutverki.

Skiptar skoðanir eru meðal bænda sem rætt var við um hlutverk og gildi kornsamlaga en nefnt að styrkur geti verið í hópi. Algengt er að bændur sem þurrka korn hafi komið upp aðstöðu til þess á bæjum. Fjarlægðir eru enda oft miklar. Í tilfelli Vallaness er full vinnsla á bænum, mölun og handvirk pökkun.

Í sameiginlegri vinnslu kornsamlags þyrfti að huga að samlegðaráhrifum á vinnslu korns til fóðurs og manneldis með tilliti til leyfisveitinga er snúa að hollustuháttum. 

Myllur og valsarar

Nær engin aðstaða er til völsunar hafra á Íslandi en komi til þess að framleiðsla á höfrum aukist gæti orðið hagkvæmt að koma upp slíkri aðstöðu í kornsamlagi. Aðeins eru nú til litlar myllur og valsarar á stöku bæjum á Íslandi.

„Það væri best ef hægt væri að hafa fullkomna myllu hér. Það er mikill stofnkostnaður og við erum það litlir að við getum ekki gert það,“ segir Örn á Sandhóli. „Til þyrfti samlag og fleiri vörur, eins og er erlendis.“

Hafrar úr ræktun á Sandhóli hafa verið sendir til Danmerkur til völsunar. Þar hefur umboðsaðili tekið á móti þeim, séð um vinnsluna, pökkun og sendingu aftur til Íslands.

Síðusta kornmyllu Íslands var lokað í mars síðastliðnum þegar Kornax, sem lengi hafði malað innflutt korn, lokaði myllu sinni.

Kornmarkaður

Undirritaðar viljayfirlýsingar um kaup á korni ræktuðu á Íslandi fylgja skýrslunni, að því gefnu að það standist gæðakröfur, sé þurrkað og geymt í vottuðum þurrkstöðvum og geymslum. Einnig að fyrirsjáanleiki um framboð a.m.k. þrjá mánuði fram í tímann liggi fyrir.

Markaðsinnviðirnir eru enn á frumstigi og neytendamarkaðurinn skammt á veg kominn. „Bændur hafa ekki allir áhuga eða forsendur til þess að búa til smásölumarkað, og alveg skiljanlega, enda margt sem þarf að koma til,“ segir Eymundur. Við erum með forskot og erum komin inn í flestar verslanir og stórmarkaði.

Hjá Matís er mikill áhugi og við höfum notið aðstoðar þeirra í þróunarstarfi. Móðir Jörð framleiðir núna um 20 vörutegundir sem byggja á byggi. Hann segir að í Vallanesi sé mikil reynsla sem þau vilji gjarnan deila.

Hann segir að ef fleiri færu að framleiða korn til manneldis myndi markaðurinn stækka. Því markmiði þyrfti að fylgja þétt eftir.

Hrísgrjón norðursins

„Heilhveitilagerinn er góður þangað til þjóðin vaknar,“ segir Eymundur og glittir í tregablandið bros. Fólk er kannski ekki alveg að sjá hvað það er merkilegt að eiga gott íslenskt heilhveiti.“

Hann segir Melabúðina og Fjarðarkaup alla jafna taka í sölu allt það sem er framleitt af Móður Jörð í Vallanesi og að bakararnir í Brauð&Co. og 280° séu duglegir að nota heilhveitið og byggið í brauðin. „Bakararnir eru sérstaklega hrifnir af því hvað heilhveitið okkar virkar vel á súrinn, enda er það lífrænt ræktað.“

Hann segir erlenda kokka á Food and Fun-matarhátíðinni hafa notað byggið frá þeim og heillast af bragðinu. Með hægari vexti kemur ríkara bragð og meiri þéttleiki næringarefna. Líta mætti á bygg sem hrísgrjón norðursins. „Við erum búin að hægja tvisvar á því í rauninni, með því að rækta svo norðarlega og með lífrænu aðferðunum, sem gera það sætara. Svo erum við laus við ýmis vandamál, óværur og sjúkdóma sem þrífast í meiri hita. Það er því margt jákvætt við það að rækta svona norðarlega þó við séum kannski alveg á mörkunum.“

Ólafur segir Norðmenn kunna að nota byggmjöl bæði í brauðgerð og til matar og Eymundur í Vallanesi hafi kennt Íslendingum að nota það. ,,Við eigum þó langt í land með að nýta það eins vel og við gætum. ,,Bygg og hafrar eru ákjósanlegur kostur fyrir bæði menn og skepnur,“ segir Ólafur, ,,og ilmurinn af því er indæll.“