Hvíld í nýrri mold
Um tíuleytið laugardagskvöldið fimmta október árið 1946 renndi vörubíll með segldúk strengdan yfir pallinn í hlað á Möðruvöllum í Hörgárdal. Sóknarprestur Hörg- og Öxndælinga og bóndi á Möðruvöllum, séra Sigurður Stefánsson, heilsaði gesti og spurði frétta.
Gesturinn svaraði að hingað væri hann kominn til að fylgja til grafar vini sínum sem látist hefði fyrir rúmri öld. Daginn eftir, sunnudaginn, myndu þeir prestur ásamt söngfólki og fylgdarmönnum aka upp Öxnadal og að kirkjunni á Bakka, þar sem útförin færi fram. Kistan væri á pallinum. Gestur bað prest jafnframt lengstra orða að minnast ekki á þetta við neinn, hann væri nú á leið til Akureyrar að redda söngfólki en best færi á að kistan fengi að standa uppi í kirkjunni á Möðruvöllum um nóttina. Var kistan borin af palli og í kirkju. Kvöddu síðan komumenn séra Sigurð og óku út í haustmyrkrið.
Beðið á Bakka
Daginn eftir stóð kistan á grindum í Bakkakirkju. Þangað komst hún á endanum. Þjóðvegurinn um Öxnadal lá þá sem nú austan Öxnadalsár en Bakki stendur vestan hennar. Nú á tímum eru brýr á ánni á tveimur stöðum í þessum hluta dalsins og hægt að komast að Bakka um aðra þeirra en þá var brúin á ánni ekki orðin bílheld, var aðeins göngubrú. Báru Öxndælingar því kistuna yfir ána, settu á hestakerru og gengu svo á hæla kerrunni að Bakka.
Í kistunni lá Jónas Hallgrímsson. Eða það sem fundist hafði af honum á upprunalegum legstað. Samkvæmt nákvæmri lýsingu voru það bútar „af fótleggjum, lærleggir báðir og efri hlutar sköflunganna, en einnig nokkrar leifar af handleggjunum, en allar voru leifar þessar svo meyrar að þær urðu ekki teknar upp, hvert bein fyrir sig“. Hafði því þetta allt verið skafið upp úr leirnum í gröfinni með vír og krossviðarplötu síðan smeygt undir og þannig hafði tekist að hífa það sem eftir var af kistunni ásamt beinum, blöndnum mold og leir, allt meira og minna sundurmorkið, upp á grafarbakkann. Allt var svo sett í „sterkan kassa“ og flutt yfir hafið með Brúarfossi frá reit númer 1095 á svæði N í Assistenskirkjugarði á Norðurbrú í Kaupmannahöfn til Reykjavíkur þar sem „sterka kassanum“ var skipt út fyrir kistu í geymslu við Laufásveg og kistunni síðan ekið á vörubíl norður yfir heiðar. Og af hverju? Jú, vegna þess að maðurinn undir stýri hafði fengið ábendingu um að gera þetta frá hinum látna. Að handan.
Vinir í öðru lífi
Á fyrri hluta tuttugustu aldar, og raunar lengst af þeirri öld, var möguleikinn á samtali milli framliðinna og lifenda einn af burðarþáttunum í hugmyndalífi Íslendinga. Svo eindregið hefur efnishyggjan náð vopnum sínum að fyrir fólk fætt á tuttugustu og fyrstu öld virka lýsingar á þessari trú eins og verið sé að segja frá graftarsiðum Forn-Egypta. Það hljómar fullkomlega fjarstæðukennt að miðlar hafi getað fyllt Háskólabíó af fólki sem komið var til að heyra þá streyma röddum framliðinna úr gagnaverum handanlífsins og inn í nútíðina. Þúsundir fengu bót meina sinna vegna íhlutunar þeirra sem gátu veitt læknisaðstoð að handan. Heilu bókaflokkarnir komu út með frásögnum af lækningum, samtölum og samskiptum lifandi fólks við hina dánu. Og fólk sem talið er til helstu meistara og snillinga trúði þessu eins og nýju neti og nægir að nefna rithöfundana Elínborgu Lárusdóttur og Þórberg Þórðarson. Þessi samgangur heimanna varð einnig samfléttaður kirkjulegu starfi þótt ýmsir innan þjóðkirkjunnar ættu erfitt með að kyngja andatrúnni.
Séra Sigurður á Möðruvöllum skirrðist því við að jarða kistuna sem öllum að óvörum hafði birst á bæjarhellunni hjá honum þetta októberkvöld. En það var fyrst og fremst vegna þess að honum var bannað það af sýslumanni Eyjafjarðarsýslu, prófasti Eyjafjarðarprófastdæmis, formanni Þingvallanefndar, þjóðminjaverði og dómsmálaráðherra. Hér var nefnilega illt í efni. Gesturinn, Sigurjón Pétursson, eigandi ullarverksmiðjunnar við Álafoss í Mosfellssveit, hafði með ótrúlega bíræfnum hætti tekið jarðneskar leifar Jónasar Hallgrímssonar og ekið með þær á brott úr höfuðborginni til þess að uppfylla loforð sem hann hafði gefið Jónasi. Hvernig þá? Jú, Sigurjón var í daglegum samskiptum við Jónas og hafði fengið frá honum tilmæli um hvernig ætti að haga málum. Á grundvelli þeirra hafði hann snúið á Matthías Þórðarson þjóðminjavörð sem farið hafði í ágúst 1946 til Kaupmannahafnar, raunar á kostnað Sigurjóns, og fengið leyfi til að grafa Jónas upp. Þegar „sterki kassinn“ kom til Reykjavíkur hafði Sigurjón látið aka honum í líkbíl af kæjanum í Reykjavíkurhöfn í fylgd með Matthíasi og þar sagst vera algerlega samþykkur áformum yfirvalda um að grafa Jónas í hetjugrafreit þeim sem Jónas Jónsson frá Hriflu hafði látið koma upp aftan við kirkjuna á Þingvöllum. En vart hafði Matthías snúið sér við en Sigurjón sótti kistuna sem Jónas var nú kominn í eftir að þeir Matthías höfðu fært hann þangað úr „sterka kassanum“. Sigurjón hafði pantað þessa kistu hjá Eyvindi Árnasyni, líkkistusmið og útfararstjóra í Reykjavík. Á hana hafði verið settur skjöldur eftir fyrirsögn Sigurjóns þar sem stóð: „Jónas Hallgrímsson skáld, fluttur heim 4.10. 1946. Kveðja frá vinum.“ Jónas skyldi eiga hinstu hvílu á æskuslóðum sínum Norðanlands. Jónas var loksins kominn heim.
Moldin á Þingvöllum
Séra Sigurður hafði fengið fyrirmæli um að kyrrsetja kistuna og alls ekki láta Sigurjón komast upp með að hola henni niður. Frásögnum ber ekki fyllilega saman hvort Sigurjón á Álafossi hafi sjálfur viljað jarðsetja Jónas á Bakka eða það hafi verið tillgaga Sigurðar á Möðruvöllum. Í það minnsta varð það úr að Sigurjón og Sigurður komust að samkomulagi um að fara saman upp að Bakka sunnudaginn sjötta október og koma kistunni þar fyrir. Á Bakka var kistan sveipuð íslenska fánanum og Sigurjón benti á legstaðinn sem Jónas hafi tjáð honum að væri sín hinsta hvíla og hélt svo skorinorða ræðu um að nú væri Jónas kominn á heimalóð. Sagt var frá því í Tímanum að undirskriftasöfnun hefði verið hleypt af stokkunum til að krefjast þess að Jónas færi ekki aftur úr Öxnadal og sóknarnefnd Bakkakirkju fór þess formlega á leit við biskup, en hér var við máttug öfl að etja. Kistan var að lokum send suður og Jónas jarðsettur í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum þar sem skáldið Einar Benediktsson hafði þá dvalið einn um skeið. Á afmælisdegi Jónasar, 16. nóvember 1946, báru ráðherrar, náttúrufræðingar og rithöfundar kistuna frá Þingvallakirkju til moldar.
Bein í leit að legstað
Einn var þó sá rithöfundur sem seint hefði fengist til að vera þar kistuberi, Halldór Laxness. Þann 11. júlí 1937 hafði hann verið viðstaddur áþekka útför þegar meint bein Solveigar á Miklabæ voru jarðsett að nýju með viðhöfn í Glaumbæ í Skagafirði. Solveig hafði fyrirfarið sér á Miklabæ árið 1778 og að þeirra tíma siðvenju var hún husluð utangarðs „út og suður“. Þótt engar áreiðanlegar heimildir væru um legstað hennar var talið nokkuð víst að kista hennar hefði fundist þegar tekið var leiði í stækkuðum kirkjugarði á Miklabæ árið 1914. En nú jókst traffíkin milli okkar heims og hinna framliðnu og Solveig kom fram á miðilsfundi og bað um flutning út í Glaumbæ í félagi við „þrjár verur“ sem æsktu þess sama.
Halldór vann um þetta leyti að öðru bindi Heimsljóss, Höll sumarlandsins, sem út kom árið 1938. Þar snýr hann enn einum beinaflutningi þessara ára upp í beitta ádeilu á handanheimsáfergju samtíma síns: Pétur Þríhross grefur sakapersónurnar Satan og Mósu úr dysjum sínum „uppi í skarði“ og flytur til Sviðnisvíkur þar sem útför þeirra er gerð með miklum höfðingsbrag. Höfðu þau skötuhjú þá „birst á andafundi“ Sálarrannsóknarfélagsins í plássinu.
Þarna snýr Halldór út úr því þegar Agnes Magnúsdóttir og Friðrik Sigurðsson voru grafin upp við Þrístapa í júní 1934 að þrábeiðni Agnesar sem komið hafði fram á miðilsfundum og sagt til beinanna með undraverðri nákvæmni. Og enn gerir Halldór endurgreftanir að umfjöllunarefni í Atómstöðinni, sem út kom árið 1948, og auðvitað var þar á ferð beinaþvælingur Jónasar Hallgrímssonar. Halldór dregur þar fram að sama dag og Sigurjón á Álafossi nappaði Jónasi samþykkti Alþingi samning við bandarísku ríkisstjórnina um hvernig stjórn Keflavíkurflugvallar yrði háttað næstu árin, svokallaðan flugvallarsamning. Með samþykkt samningsins sprakk ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Sósíalista. Gerðist þetta allt nánast í sama mund: Jónas var brottnuminn fyrir framan nefið á yfirvöldum, flugvallarsamningurinn var samþykktur og stjórnin féll.
En Halldór sá þó ekki fyrir að „Ástmögur þjóðarinnar“ yrði grafinn upp einu sinni enn eins og nú stendur til. Þar ráða þó ekki ferðinni andar að handan, heldur trúin á að „vísindin efli alla dáð“ og kannski líka að lífið sé eins og glæpasaga þar sem spæjarinn birti lausnina í lokin.
