Atkvæðisréttur í veiðifélögum

– Hvað þýðir dómur Hæstaréttar í máli nr. 16/2025?

Hinn 17. desember 2025 kvað Hæstiréttur upp dóm í máli nr. 16/2025 sem varðar grundvallar- atriði í starfsemi veiðifélaga um allt land og hefur verulega þýðingu fyrir landeigendur: hvaða jörðum fylgir atkvæðisréttur í veiðifélagi? Niðurstaðan á erindi við alla veiðiréttarhafa og stjórnir veiðifélaga, því hún felur í sér staðfestingu á því að atkvæðisréttur sé bundinn við jarðir sem fullnægðu skilyrðum til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976. Fjöldi jarða sem um árabil hafa farið með atkvæði á fundum veiðifélaga uppfyllir ekki það skilyrði.

Málavextir

Í málinu var deilt um hvort jörðinni Hvarfsdal í Dalabyggð fylgdi atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár. Veiðifélagið tekur til sex jarða sem eiga land að vatnasviði árinnar. Ágreininginn mátti rekja til atkvæðagreiðslu á framhaldsaðalfundi félagsins árið 2018, þar sem greidd voru atkvæði um tillögu um uppsögn leigusamnings um stangveiði í ánni. Tveir félagsmenn eru í félaginu, sem hvor um sig á þrjár jarðir innan þess, en eitt atkvæði fylgir hverri lögbýlisjörð. Tillagan um uppsögn samningsins féll á jöfnu, þrjú atkvæði gegn þremur og réð atkvæðið fyrir jörðina Hvarfsdal þannig úrslitum. Sá sem tillöguna bar upp mótmælti því að Hvarfsdal fylgdi atkvæðisréttur, enda hefði jörðin verið í eyði um áratugaskeið og gæti ekki talist lögbýli. Rataði málið í kjölfarið til dómstóla. Bæði héraðsdómur og Landsréttur féllust á að jörðin ætti að fara með atkvæðisrétt í veiðifélaginu, á ólíkum forsendum þó, en Hæstiréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu. 

Lögbýlisskilyrðið réð úrslitum

Kjarni málsins laut að skýringu 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Þar segir að á félagssvæði veiðifélags fylgi eitt atkvæði hverri jörð sem veiðirétt á. Með jörð er samkvæmt ákvæðinu átt við jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976.

Við mat á því hvort jörð hafi verið lögbýli á þeim tímapunkti taldi Hæstiréttur að líta bæri til ábúðarlaga nr. 64/1976 en samkvæmt þeim þurfti býli meðal annars að vera sérstaklega metið til verðs í fasteignamati, hafa ákveðin landamerki og hafa landrými eða búrekstraraðstöðu til að framfleyta að lágmarki tíu kúgildum, auk nauðsynlegs húsakosts til að nytja jörðina. Þá benti rétturinn á að samkvæmt eldri ábúðarlögum nr. 36/1961 féll lögbýlisréttur eyðijarðar niður eftir að jörð hafði verið 25 ár í eyði.

Hvarfsdalur fór í eyði um miðjan fjórða áratug síðustu aldar og var jörðin felld af jarðaskrá fardagaárið 1967–1968. Að mati Hæstaréttar hafði jörðin því misst stöðu lögbýlis löngu fyrir gildistöku jarðalaga 1976 og ekkert benti til þess að hún hefði þá haft burði til búrekstrar. Sönnunarbyrðin um hið gagnstæða hvíldi á eiganda jarðarinnar og hana taldi Hæstiréttur eigandann ekki hafa axlað í ljósi þess fjölda gagna sem lögð voru fram um stöðu jarðarinnar. Niðurstaðan varð því sú að jörðinni Hvarfsdal fylgdi ekki atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár. Við það breyttist atkvæðavægi innan veiðifélagsins, úr sex atkvæðum í fimm.

Fjöldi jarða fer með atkvæði á fundum sem þó eru ekki lögbýlisjarðir

Dómur Hæstaréttar tekur af öll tvímæli um að atkvæðisréttur samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 er bundinn við lögbýlisstöðu jarðar á tilteknum tímapunkti, þ.e.a.s. við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976 og að við það mat gilda ströng skilyrði ábúðarlaga um búrekstrarhæfi og framfærslugetu jarðar. Skiptir þar ekki máli þó svo atkvæðisréttur fyrir tiltekna jörð hafi verið nýttur í áraraðir.

Athugun sýnir að í fjölmörgum veiðifélögum hefur verið farið með atkvæði fyrir jarðir á veiðifélagsfundum án þess að nokkurn tíma hafi verið gengið úr skugga um hvort þær uppfylltu þessi skilyrði, líkt og í tilviki Hvarfsdals. Meðal þessara jarða eru eyðijarðir sem fallið höfðu af jarðaskrá löngu fyrir 1976 og uppfylltu ekki skilyrði til að teljast til lögbýla, spildur og skikar sem skipt hefur verið út úr jörðum, svo og landareignir sem líklega aldrei höfðu þá búrekstraraðstöðu sem ábúðarlög áskildu. Eftir dóminn verður að telja að slíkum eignum fylgi ekki atkvæðisréttur innan veiðifélags, þótt þeim geti vitaskuld fylgt veiðiréttur og réttur til arðs samkvæmt arðskrá. Dómurinn haggar ekki veiðirétti eða arðsrétti jarða, heldur einungis atkvæðisréttinum.

Fyrir stjórnir veiðifélaga og landeigendur almennt hefur þetta verulega hagnýta þýðingu. Rétt er að farið verði yfir félagaskrár og atkvæðaskrár og lagt mat á það, jörð fyrir jörð, hvort skilyrði atkvæðisréttar séu uppfyllt. Lausleg athugun undirritaðra bendir til að fjöldi slíkra jarða sé nokkur. Þar sem vafi leikur á getur þurft að afla gagna um stöðu jarðar á árinu 1976, svo sem úr jarðaskrám, fasteignamati og öðrum opinberum heimildum og leggja mat á stöðuna eftir þeim aðferðum sem gert var í fyrrnefndu máli um jörðina Hvarfsdal. Þá er þess að gæta að atkvæðagreiðslur þar sem atkvæði jarða sem ekki fullnægja skilyrðunum hafa ráðið úrslitum kunna að vera umdeilanlegar, líkt og atvik málsins um Hvarfsdal sýna glöggt. Fyrir eigendur jarða sem talið hafa sig fara með atkvæði er sömuleiðis ástæða til að kanna stöðu sína. Er þetta sérstaklega brýnt ef til stendur að ráðstafa veiðirétti á félagssvæðinu með samningum til lengri tíma.

Lokaorð

Ágreiningur um atkvæðisrétt í veiðifélögum er ekki nýr af nálinni og löggjafinn hefur um langt skeið tengt skipan veiðimála við ábúð á lögbýlum, meðal annars í því skyni að treysta rekstrargrundvöll bújarða og koma í veg fyrir að atkvæðavægi verði aukið með uppskiptingu jarða. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 16/2025 liggur nú fyrir skýrt fordæmi um hvernig lögbýlisskilyrðið er metið og hvaða jarðir falla þar undir. Veiðifélög og veiðiréttarhafar verða því að taka mið af dóminum í störfum sínum svo nýting atkvæðaréttar sé með lögmætum hætti. Þeim sem eru í vafa um réttarstöðu sína er ráðlagt að leita sér ráðgjafar. 

Höfundar eru lögmenn hjá MAGNA lögmönnum.