Skemmtileg kennslumyndbönd „beint frá bónda“

Hópur bænda úr mismunandi landshlutum hefur síðan 2024 þróað nýtt „kerfi“ sem miðlar þekkingu um íslenska landbúnaðinn á markvissan og á sama tíma skemmtilegan hátt: „Fjársjóður: kennsluefni beint frá bónda.“ Í fyrsta skipti er heildstætt kennslukerfi með margmiðlunarefni um íslenskan landbúnað í boði, sem sýnir hversdag bænda og búfjár og fræðir á meðan.

Markhópur eru nemendur í grunn- og framhaldsskólum og kennarar þeirra – en líka aðrir sem vilja fá innblástur: til dæmis bændur sem taka á móti hópum, leiðsögumenn eða „venjulegt fólk“ sem er að pæla í þessum málum. Núna er búið að opna kerfið formlega og er öllum opið á netinu.

Kjarnann mynda stutt myndbönd sem miðla bæði grunnþekkingu og fjalla um vandmeðfarið efni, eins og matvælaverð, „bændur og byggðin“ eða áhrif beitar. Hverju og einu myndbandi fylgir aukaskjal með vísbendingum, útskýringum og ítarefni. Þau innihalda einnig tillögur að spurningum sem kennarar geta notað til að koma umræðu í gang eftir að nemendurnir eru búnir að horfa á myndbandið.

Kennsluefni „tilbúið til neyslu“

Efnið er því þannig uppsett að það er „tilbúið til neyslu“: Kennarar geta í rauninni einfaldlega lesið aukaskjalið, sem tekur bara örfáar mínútur, sest svo niður með nemendum sínum og horft. Sautján myndbönd ásamt aukaskjölum eru í boði, sem flokkast í fjóra þætti:

• Grunnþekking: íslenskt búfé (5 myndbönd)
• Meira um íslenskt búfé og íslenska bændur (2 myndbönd)
• „Breyta ull í fat og mjólk í mat“ – hvernig virkar þetta? (6 myndbönd)
• Bændur og íslenska samfélagið (4 myndbönd)

Til gamans er auk þess í boði samansafn af orðatiltækjum og málsháttum tengdum búfé, búskap og vinnslu afurða – og skemmtilegt veggspjald: algeng orð tengd fé – tekin orðrétt. Áætlað er að bæta jafnt og þétt fleiri myndböndum við, ef fleiri styrkir fást, ekki síst um garðyrkju, ylrækt og kornrækt sem vantar hér enn.

Einnig „viðkvæmar spurningar“ ræddar

Auk þess er til skjal sem mælt er með að lesa fyrst og fjallar á opinskáan hátt um fjórar „viðkvæmar spurningar“ sem eru líklegar til að koma upp þegar horft er á myndböndin. Tilgangurinn er að aðstoða kennara við að ræða þessar spurningar – sem getur verið flókið, sérstaklega ef það vantar persónulega reynslu á þessu sviði. Þótt engin algild svör séu til við þessum spurningum, en á bak við svörin eru áratugalangar pælingar út frá misjöfnum forsendum, áratugalöng reynsla á nánum samskiptum við búfé mismunandi tegunda og að hluta til einnig staðreyndir. „Viðkvæmu spurningarnar“ eru:

• Er ekki hræðilegt að dýr séu drepin til manneldis? 
• Er ekki ömurlegt að kálfar fái venjulega ekki að vera með mömmu sinni?
• Getur búfé verið hamingjusamt? Er það ekki bara eins og „í fangelsi“?
• Er kjötframleiðsla ekki í samkeppni við mannamat? 

Af hverju þarf að fræða börn – og líka fullorðna?

Enn í dag er langstærsti hluti Íslands „dreifbýli“ og þar eru stök býli, dreifð um nærri allt landið nema hálendið. Þessi býli eru límið í byggð um allt land, mynda byggðina ásamt þorpunum, mynda Ísland – eins og þau hafa gert í meira en 1000 ár. Enn í dag hjálpa bændur ferðamönnum endurgjaldslaust sem lenda í vandræðum – erlendum sem íslenskum –, eins og þeir hafa gert alla tíð, þótt farartækin séu ekki lengur hestar eða tveir jafnfljótir. Enn í dag er íslensk sveitamenning stór hluti af því sem gerir Ísland sérstakt, aldagamlar hefðir eins og göngur og réttir. Gömlu íslensku búfjárkynin, „landnámskynin“, sem eru einstök á heimsvísu, hafa sem fyrr mikið aðdráttarafl.

En samfélagið hefur breyst. Sífellt fleiri börn eiga ekki neina ættingja í sveit og hafa engar aðrar tengingar við bændur. Þau vaxa upp í öðrum heimi og læra ekki lengur „sjálfkrafa“ hvaðan maturinn kemur, hvernig hægt er að spekja styggt lamb eða hvernig maður græðir upp beran mel.

Eigin upplifun hverfur, í staðinn koma upplýsingar af netinu eða úr kvikmyndum, oftast erlendis frá, sem endurspegla ekki íslenskan raunveruleika og sérstöðu hefðbundins íslensks landbúnaðar. Vandamál tengd landbúnaði í öðrum löndum hins vegar – verksmiðjubúskapur, dýraníð, eiturefnanotkun til dæmis – koma víða fram í þessum fjölmiðlum. Það hefur neikvæð áhrif á ímynd íslensks landbúnaðar.

En íslenska samfélagið sem heild nýtur góðs af því þegar skólabörn um landið allt eru vel upplýst um sérstöðu íslensks landbúnaðar og haga sér samkvæmt því: sem neytendur og áhrifavaldar framtíðarinnar. Hefðbundinn íslenskur landbúnaður er menningararfur sem slíkur sem ber að varðveita.

Raunveruleg upplifun er best, en ekki alltaf raunhæf, sérstaklega ef um börn er að ræða sem búa á höfuðborgarsvæðinu eða Suðurnesjum. Þess vegna verður margmiðlunarefni oft að koma í hennar stað. En til þessa var staðan þannig að mjög lítið af kennsluefni var til um íslenskan landbúnað fyrir skólabörn – þetta breyttist núna í fyrsta sinn.

Markmið verkefnisins er að ná til sem flestra borgar- og þéttbýlisbarna og fræða einnig fullorðna úr öllum stéttum. Þessi „þekkingarbylgja“ á að hjálpa talsvert við að þróa ábyrga meðlimi samfélagsins, sem eru meðvitaðir um verðmæti íslensks landbúnaðar og sem hugsa um matvæli og fæðuöryggi í víðara samhengi – til dæmis með tilliti til eftirfarandi atriða:

• dýravelferð og tengsl við dýrin,
• sátt við náttúru,
• fjölbreytileiki,
• sjálfbærni í matvælaframleiðslu,
• sérstaða Íslands í þessu samhengi,
• matarsóun/betri nýting matar,
• virkt bændasamfélag,
• gagnkvæm aðstoð
• og að það er bæði erfitt og gefandi og gaman að vera bóndi.

Líka fyrir nemendur í sveit!

Börn og unglingar í sveit hafa mikla þekkingu á mörgum smáatriðum sem íslenskan landbúnað varðar. En þau pæla ekki alltaf mikið í þessum hlutum – „þetta er bara svona“. Myndböndin og sumar spurningar henta þess vegna einnig þeim til að geta kafað dýpra og tekið umræðu, sérstaklega þar sem þau eru þegar vel upplýst um grundvallaratriði.

Svo eru börnin oft með sitt sérsvið, nátengt búinu heima, og eru ekki endilega með nákvæma þekkingu á öðrum sviðum. Ekki síst myndböndin um bændur og samfélagið henta mjög vel til að sjá hlutina í stærra samhengi – og miðla þessari þekkingu í kjölfarið til annarra, ef umræða um slíkt kemur upp.

Hver er á bak við verkefnið?

Á bak við verkefnið er „Áhuga- hópur um framfaramál í íslenskum landbúnaði“, tíu bændur úr mismunandi landshlutum; eitt helsta markmið hópsins er að miðla þekkingu um hefðbundinn íslenskan landbúnað á jákvæðan hátt og að þróa nýjar, óhefðbundnar aðferðir til þess. Hópurinn er óháður flokkum, fyrirtækjum eða stofnunum. Svo lögðu ótal bændur um landið allt fram myndir og myndbönd í verkefnið og ýmsir kennarar komu með vísbendingar og góð ráð, sérstaklega Sigurbjörn Árni Arngrímsson, skólameistari á Laugum. Til að tryggja hámarks áreiðanleika varðandi flókin atriði, voru einnig kallaðir til sérfræðingarnir Anna Guðrún Þórhallsdóttir, Erna Bjarnadóttir og Margrét Gísladóttir.

Styrktaraðilar voru þáverandi matvælaráðuneytið, Menningarsjóður Kaupfélags Skagfirðinga og Markaðssjóður Icelandic lamb. Til að jafna út takmarkað fjármagn, var líka ýmislegt unnið í sjálfboðavinnu.

Höfundar eru sauðfjárbændur og meðlimir í Áhugahóp um framfaramál í íslenskum landbúnaði.