Lesendarýni 24. febrúar 2026

Landsbyggðarþing Evrópu í Skotlandi

Höfundur: Hildur Þórðardóttir, formaður Landsbyggðin lifir

Dagana 20.–23. október var haldið Landsbyggðarþing Evrópu í 6. sinn í Inverurie í Skotlandi. Nær 400 manns sóttu þingið frá 40 löndum og fór stór hópur frá Íslandi á vegum samtakanna Landsbyggðin lifi. Einnig sóttu þingið fulltrúar frá Armeníu og Georgíu.

Heimsókn í brugghúsið í Cabrach, sem er samfélagsverkefni til að viðhalda byggð á svæðinu og skipa ný störf.

Þingið, sem haldið er annað hvert ár, bauð upp á mikilvægan vettvang fyrir forsvarsmenn stofnana, félagasamtök, frumkvöðla, fræðimenn og stjórnmálamenn víðs vegar að úr Evrópu til að skiptast á reynslu og ræða stefnumál.

Á þinginu voru áhugaverðar málstofur um málefni, eins og til dæmis frumkvöðlastarfsemi og þrautseigju, viðbrögð heimamanna í hamförum, fjármögnun landsbyggðarframtaks, samvinnu milli bænda og þriðja geirans (frjálsra félagasamtaka), samgöngumál á landsbyggðinni og hvernig má mögulega sporna við fólksfækkun á eyjum.

Þá var hægt að velja um 11 vettvangsferðir til að skoða alls kyns samfélagsframtak. Undirrituð heimsótti Cabrach samvinnuverkefnið, sem miðar að því að endurvekja svæði sem var að leggjast í eyði. Cabrach er lítið strjálbýlt landsvæði, uppi á heiðum í Morey-sýslu, mitt á milli Inverness og Aberdeen, og var orðið ansi fámennt, barnaskólinn hættur og bara einn bóndi eftir. Fjársterkur aðili með tengsl við svæðið ákvað að kaupa stórt land sem var til sölu og stofna sjálfseignarstofnun með það markmið að endurbyggja húsin og koma á legg úrvals viskíframleiðslu og áfangastað í kringum um það til að búa til störf á svæðinu.

Viskíbrugghúsið er tilbúið og menningarmiðstöð er næst. Til að efna samstöðu er íbúum boðið upp á alls kyns námskeið í handverki, eins og til dæmis hönnun, körfugerð og prentun og afraksturinn seldur í verslun á staðnum til að afla tekna fyrir framtakið. Á einu slíku námskeiði var hannað köflótt ullarefni með litum sveitarinnar og treflar og sjöl úr efninu eru seld í versluninni.

Annar félagi í Landsbyggðin lifi heimsótti samfélagsverkefnið í Udny þar sem heimamenn ákváðu sjálfir að bæta aðstæður. Þeir keyptu m.a. vindmyllu sem nú er tengd raforkunetinu og skapar tekjur fyrir sveitarfélagið sem notuð eru í ýmis samvinnuverkefni. Meðal annars var keypt stórt samkomuhús þar sem er skiptibúð og kaffihús og einu sinni í mánuði hittast íbúar til að hjálpast að við að gera við biluð tæki. Þetta eflir samstöðu íbúa og sýnir að oft er betra að heimamenn kaupi frekar sjálfir eina vindmyllu heldur en að breyta Íslandi í vindmyllugarð þar sem tekjurnar renna allar í burtu til ótengdra fjárfesta.

Efnið sem konurnar í Cabrach hönnuðu út frá litum í náttúrunni á svæðinu. Hauskúpan er af dádýrstarfi sem var að stelast til að éta byggið sem átti að fara í viskíframleiðsluna.

Á þinginu var að sjálfsögðu rætt mikið um að fá langtímatryggt fjármagn út á landsbyggðina til að hægt væri að hrinda í framkvæmd hugmyndum og uppbyggingu. Vandamálið var að ekki var hægt að ráðast í ýmis samfélagsverkefni vegna þess að fjármagn var stopult og óáreiðanlegt. Þrátt fyrir Brexit fjármagna landsbyggðarmenn verkefni aðallega með Evrópusambandssjóðum sem sótt var í áður en Bretland gekk úr sambandinu og bresk stjórnvöld hafa ekki enn séð sér fært að láta fjármagn renna til landsbyggðarinnar, þrátt fyrir loforð þar um.

Skotland er að mörgu leyti eins og Ísland, 98% landsvæðis þeirra er „rural“ þ.e. sveit, fjöll, vötn, strjálbýlar eyjar, skógar, býli og lítil þorp, en 70% þjóðarinnar býr í Edinborg og Glasgow og á svæðunum þar í kring. Á Íslandi er hlutfall óbyggða, býla og þorpa 99% og 70% íbúa býr á höfuðborgarsvæðinu eða innan klukkutíma aksturs þar frá.

Hér á landi má nefna framtakið Brothættar byggðir sem stofnað var til að styðja við viðkvæm svæði á landsbyggðinni og upphaflega prufukeyrt á Raufarhöfn. Í framhaldi sótti fjöldinn allur af sveitarfélögum um að taka þátt og var það mjög árangursríkt. Því miður er framtakið í takmarkaðan tíma og ekki háar fjárhæðir.

Annað hugtak sem oft var nefnt á þinginu var „Rural Proofing“, þ.e. „Framkvæmd áhrifamats fyrir dreifbýlið“. Með áhrifamati er átt við skyldu til að meta áhrif lagasetninga og stjórnvaldsaðgerða á dreifbýlið skipulega áður en þau taka gildi eða koma til framkvæmda. Lög og reglugerðir geta einmitt haft mjög hamlandi áhrif á landsbyggðina og gert svæði enn brothættari. Þó svo að minnihluti íbúa búi nú á landsbyggðinni þýðir það ekki að yfirvöld megi gera líf þeirra erfiðara í krafti meirihlutans.

Í lok Evrópuþingsins í Skotlandi var samin yfirlýsing, undirrituð af félagasamtökunum fjórum sem stóðu að þinginu, svo og skoskum stjórnvöldum. Yfirlýsingin er ákall um að stjórnvöld um alla Evrópu m.a.:

Viðurkenni að landsbyggðarsamfélög séu mikilvæg og jafnvel lykilaðilar í viðbrögðum við náttúruhamförum og öðrum áföllum;
Skuldbindi sig með langtímasýn fyrir landsbyggðina með skýrri stefnu og fullnægjandi fjárveitingum, sem henta hverju svæði;
Fjárfesti í uppbyggingu staðbundinnar færni sem eykur þrautseigju og styrkir dreifbýlisfólk til að knýja áfram frumkvöðlastarfsemi og sjálfbæra þróun;
Láti af niðurfellingu þjónustu og neikvæðri þróun í brothættum byggðum;
Stuðli að jákvæðu hugarfari gagnvart lífi í dreifbýli og styrki samfélög til að laða að og halda í íbúa, hæfileikaríkt fólk og fjárfestingar;
Að tekið sé tillit til þarfa landsbyggðarinnar í öllum reglugerðum og stefnumótunum og að íbúar landsbyggðar séu ávallt með í stefnumótun, skipulagningu, hönnun og framkvæmd verkefna;
Við biðjum ekki um hjálp; við biðjum um stuðning á jafningjagrundvelli.

Samtökin Landsbyggðin lifi eru 20 ára gömul, byggð á sjálfboðastarfi fólks sem vill efla byggð um allt land. Við tökum þátt í alls kyns Evrópusamstarfi með systurfélögum okkar í Evrópu og höfum alltaf sent fulltrúa á þingið. Í þetta sinn fóru 10 manns sem er met og vorum við stærsti hópurinn á þinginu. Allir sem unna landsbyggðinni eru velkomnir í samtökin.