Óæskilegt atferli nautgripa

Nautgripir eru almennt frekar róleg og fyrirsjáanleg dýr og daglegt atferli þeirra endurspeglar að miklu leyti eðlilegar og náttúrulegar þarfir þeirra í tengslum við fóðrun, hvíld, mjaltir og félagsleg samskipti sín á milli. Þegar húsnæði, umönnun eða heilsufar eru ófullnægjandi geta nautgripir byrjað að sýna atferli sem er talið óásættanlegt eða óeðlilegt. Slíkt atferli hjá nautgripum felur oft í sér staðlaðar, endurteknar eða skaðlegar athafnir sem geta haft áhrif á velferð, framlegð eða jafnvel öryggi á kúabúinu. Þetta atferli er ekki einungis einhvers konar slæmur ávani, heldur mikilvægt viðvörunarmerki um að eitthvað í umhverfi eða umönnun dýrsins uppfylli ekki þarfir þess. Því er nauðsynlegt að þekkja og skilja svona atferli fyrir snemmtæka íhlutun og árangursríka bústjórn.

Tveir aðalflokkar

Það má í raun flokka óæskilegt atferli upp í nokkra undirflokka til aðgreiningar og verður hér gerð tilraun til þess að lýsa tveimur helstu flokkum, þar sem óæskilegt atferli tengt múlnum er annar flokkurinn og hinn eru óæskilegar hreyfingar, leguatferli eða hreinlega hreyfingarleysi. Það eru til fleiri flokkar óæskilegs atferlis, t.d. sem tengjast félagslegri hegðun og hreinlæti gripa en ekki verður nánar fjallað um þá hér.

1. Múllinn

Algengasta óæskilega atferlið tengt múl nautgripa er tunguvelta, þ.e. þegar gripir rúlla eða velta tungunni fram og til baka. Líklega kannast flestir kúabændur við svona tungukæk eða tunguleik hjá einstaka grip. Önnur atriði sem tengjast munni er svokölluð svikatugga, þ.e. gripir tyggja án fóðurs, þegar gripir bíta eða reyna að naga innréttingar og svo sleikiárátta t.d. veggja og/eða annarra gripa. Þá má í raun flokka sjálfssog og sog á öðrum gripum undir óæskilegt atferli sem tengist munni. Framangreint atferli þekkist meðal ólíkra aldurshópa en oft má tengja hluta af svona hegðun við gripi undir fóðrunarálagi en það er þó ekki algilt.

Þegar horft er til þeirra þátta sem hafa mögulega áhrif á tilurð framangreinds óæskilegs atferlis er líklega algengast að rekja megi þróun svona hegðunar til fóðrunar. Nautgripir eru „hannaðir“ til þess að vera á beit og að verja miklum tíma í að jórtra en sé fóðrunin með þeim hætti að jórtrunin taki skemmri tíma, eða t.d. sog smákálfa við mjólkurdrykkju, getur komið upp þörf til þess að fá einhvers konar útrás sem getur sem sagt mögulega brotist út með framangreindum hætti. Sé litið til þess hvað sé til ráða er oftast talað um, í erlendum heimildum, að horfa til trénisfóðrunar þ.e. að stilla af tuggutíma fóðursins svo það henti þörfum gripanna en oft er talað um að hverja tuggu við jórtrun eigi nautgripur að tyggja þetta 60–70 sinnum áður en hann kyngir henni á ný.

Takmarkað aðgengi að fóðri er annað atriði sem getur haft áhrif á óæskilegt atferli tengt munni. Takmarkað pláss fyrir gripina, langt milli fóðurgjafa eða mikil samkeppni um fóðrið getur neytt gripina til þess að éta hratt. Síðan standa þeir hálf aðgerðarlausir á eftir og þar sem ekkert er að tyggja geta endurteknar hreyfingar með tungu og munni tekið við.

Þá má nefna að ójafnvægi vambar getur einnig leitt til óæskilegs atferlis svo sem þarfar gripa til þess að sleikja en það er talið tengjast atriðum eins og orkumiklu fóðri, fóðurflokkun gripa á fóðurgangi eða rangrar heilfóðurblöndu svo dæmi sé tekið. Gripirnir geta þá fengið „í magann“ og sleikja og tyggja án fóðurs oft sem einhvers konar viðbrögð við því fyrir utan að það verður þunnt á þeim og jórtrunin minnkar.

Að lokum getur mjólkurfóðrun smákálfa haft áhrif á sog þeirra síðar meir en það hefur legið fyrir í áratugi að kálfar sem fá litla mjólkurskammta, eru fóðraðir í fötu án túttu eða eru skyndilega vandir af túttu/spena, hafa stundum óuppfyllta sogþörf. Þetta getur haft áhrif á sogvenjur kálfanna, þ.e. sjálfssog eða sog á öðrum gripum og einnig valdið tunguveltu en hvoru tveggja getur fylgt þeim fram á fullorðinsár.

2. Hreyfing / líkamsstaða / lega

Sé horft til óæskilegs atferlis með tilliti til hreyfingar eða líkamsstöðu þá er líklega algengasta atferlið það þegar gripur stendur kyrr og þrýstir grönum eða múl upp að hörðu yfirborði (sjá mynd). Annað dæmi um óæskilegt atferli tengt hreyfingu eða líkamsstöðu er þegar gripir sveifla hausnum til hliðar og til baka en þetta atferli er líklega þekktara hjá hrossum en nautgripum. Þá má nefna atferli sem innifelur endurteknar hreyfingar fram og til baka án augljósrar ástæðu eða óvenjulega eða undarlega legu, svo sem ef gripur hvílir á hnjám eða situr líkt og hundur. Enn fremur ef gripur stendur hálfur upp í bás en leggst ekki, þá er það einnig flokkað undir óæskilegt atferli.

Allt framangreint bendir til einhverra vandamála við nærumhverfi gripanna eða einhverja óþæginda/verkja hjá viðkomandi grip. Sé sérstaklega horft til þess sérstaka atferlis þegar gripir standa hreyfingarlausir og þrýsta múlnum eða grönum upp að t.d. vegg, öðrum gripum eða upp að t.d. innréttingu þá bendir það oft til þess að velferð gripsins sé skert með einhverjum hætti, s.s. ef gripur hefur ekki getað legið lengi eða er kvalinn af sársauka. Það er því mikilvægt að bregðast skjótt við sé gripur að sýna svona atferli og reyna að lesa í skilaboðin sem gripurinn er að senda.

Sé aftur á móti legan eða leguatferlið óvenjulegt, s.s. þegar gripur eða gripir standa hálfir upp í bása, eða liggja óvenjulega, þá bendir það oftast til þess að um þrengsli sé að ræða eða til þess að innréttingarnar passi ekki nógu vel. Þetta getur þannig bent til of stuttra eða þröngra legubása, eða rangt staðsettrar herðakambsslár svo dæmi sé tekið. Þá getur gripurinn ekki „skellt“ sér í legu og/eða staðið snöggt og eðlilega upp sem svo aftur skilar sér í því að gripurinn sýnir óæskilegt leguatferli.

Af hverju skiptir þetta máli?

Það er skiljanlegt að sumir kunni að spyrja sig hvort þetta skipti í raun einhverju máli fyrir kúabændur. Sé um einstaka tilfelli að ræða er e.t.v. ekki mikil hætta á ferð enda nautgripir margbreytilegir og upplifa hlutina misjafnlega. Á mörgum kúabúum er vandinn ekki heldur algengur né einsleitur meðal gripa, heldur samansafn af mörgum smáatriðum sem telja svo upp í hina stóru mynd sem gefur bóndanum mikilvæga yfirsýn yfir stöðu mála. Það er því mikilvægt að vera vakandi yfir þeim merkjum sem gripirnir gefa frá sér enda getur óæskilegt atferli haft í raun nokkuð víðtæk áhrif, svo sem vegna minni jórtrunartíma og verri fóðurnýtingar, styttri legutíma og lakari hvíld gripa. Þá benda sumar rannsóknir einnig til þess að ending gripa sé lélegri þar sem óæskilegt atferli er til staðar. Allt þetta er í raun óbein mæling á einhverju sem er að og því er mikilvægt að líta á óæskilegt atferli sem viðvörun áður en áhrifin leiða t.d. til framleiðslutaps.

Óæskilegt atferli grips er því ekki eitthvað sem tengist sérlund grips heldur ber að líta á það sem eins konar skilaboð frá nautgripnum um óuppfylltar þarfir. Þannig gefur óæskilegt atferli í munni gripsins vísbendingu um það að skoða þurfi trefjafóðrun, fóðurmagn, aðgengi að fóðri og/eða mjólkurfóðrun kálfanna. Þá gefur óæskilegt atferli hreyfingar og legu vísbendingar um að nærumhverfi grips sé ábótavant með einum eða öðrum hætti.

Í stuttu máli sagt þá má líta svo á að þegar nautgripir byrja að sýna óæskilegt atferli, þá sé þess virði að taka vel eftir því, þeir eru í raun að segja nokkuð nákvæmlega frá því hvað sé að.