Kostnaðarliður sem hægt er að stýra

- Orkunotkun í landbúnaði

Orka er mikilvægur rekstrarliður í landbúnaði. Það skýrist ekki aðeins af því að rafmagns- og eldsneytiskostnaður hefur víða hækkað undanfarin misseri, heldur líka af því að orka kemur við sögu í nær öllum verkum búsins. Hún er notuð til að knýja mjaltabúnað, kælikerfi, lýsingu, loftræstingu, dælur, fóðurkerfi og dráttarvélar. Ef eitthvað er má ætla að orkunotkun aukist enn frekar, á næstu árum, samhliða meiri sjálfvirkni og auknum tæknibúnaði. Þess vegna er afar mikilvægt að horfa markvisst til orkunotkunar og líta á hana sem rekstrarlið sem hægt er að mæla, greina og draga úr með skynsamlegum aðgerðum.

Landbúnaður er þó ekki aðeins orkunotandi. Hann umbreytir líka orku í afurðir og getur jafnframt framleitt orku, til dæmis úr lífmassa, húsdýraáburði, sól, vindi eða öðrum staðbundnum auðlindum. Þar geta falist tækifæri til framtíðar, þó að slík þróun kalli jafnframt á varkárni og mat á samkeppni um auðlindir, ekki síst land og aðgengi að lífmassa.

Orkunotkun hefur ekki aðeins áhrif á kostnað búsins, heldur líka á umhverfis- og loftslagsáhrif landbúnaðar. Hún tengist meðal annars losun gróðurhúsalofttegunda og því hvaða orkugjafar eru notaðir. Þess vegna snýst bætt orkunýting ekki bara um lægri kostnað, heldur líka um sjálfbærari og öruggari rekstur.

Bein og óbein orkunotkun

Þegar rætt er um orku í landbúnaði er gagnlegt að greina á milli beinnar og óbeinnar orkunotkunar. Bein orka er sú sem bóndinn sér á sínum eigin reikningum, svo sem rafmagn, díselolía og önnur orka sem er notuð beint í búrekstrinum. Þar undir falla til dæmis dráttarvélar og vinnuvélar, rafmagn í útihúsum og orka sem fer í vinnslu, geymslu, kælingu, upphitun og þurrkun.

Óbein orka er hins vegar falin í aðföngunum sjálfum. Hún felst meðal annars í framleiðslu á áburði, framleiðslu og flutningi á fóðri, smíði véla og bygginga og vinnslu afurða utan búsins. Þessi orka getur verið stór hluti af heildarorkunotkun landbúnaðar og því gefa eldsneytisnotkun og rafmagnsreikningar einir og sér ekki fulla mynd af orkunýtni búsins. Þetta skiptir máli þegar bú eru borin saman, því tvö bú geta verið með svipaða vélanotkun og sambærilega framleiðslu en samt mjög ólíka heildarorkunotkun. Munurinn getur meðal annars legið í vali á aðföngum, almennri bústjórn og þeim tæknibúnaði sem notaður er.

Íslenskar aðstæður móta orkunotkun

Íslenskur landbúnaður starfar við sérstakar aðstæður þegar kemur að orkumálum. Loftslagið er kalt, vaxtartímabilið stutt og þörfin fyrir upphitun yfir vetrartímann er mikil. Um leið býr landið yfir góðu aðgengi að endurnýjanlegri raforku og heitu vatni til upphitunar. Þetta mótar orkunotkunina með afgerandi hætti.

Þegar meta á orkunotkun er mikilvægt að skoða hana í samhengi við afköst og framleiðslu. Mikil orkunotkun er ekki sjálfkrafa merki um óhagkvæmni ef hún skilar meiri afurðum, betri gæðum eða minni vinnu á hverja einingu. Réttari mælikvarðar eru oft kílóvattstundir á hvern lítra mjólkur, á hvert kíló afurðar eða lítrar af díselolíu á hvert tonn framleiðslu.

Orkuöryggi

Samhliða umræðu um orkunotkun þarf einnig að horfa til orkuöryggis búsins. Nútíma búrekstur er mjög háður stöðugu aðgengi að raforku og rafmagnsleysi getur á skömmum tíma haft áhrif á mjaltir, kælingu, vatnsöflun, loftræstingu, fóðrun og þar með bæði dýravelferð og rekstraröryggi. Þess vegna er mikilvægt að bændur hafi aðgang að neyðarafli, vararafstöðvum, rafgeymum eða öðrum lausnum sem geta tryggt lágmarksrekstur þegar truflanir verða í afhendingu raforku.

Á sama tíma er ástæða til að fylgjast vel með tækni sem tengist staðbundinni orkuframleiðslu og orkugeymslu á búum. Þar kunna að leynast tækifæri til framtíðar, bæði til að lækka kostnað og styrkja orkuöryggi, þó að slíkar lausnir fari ætíð eftir aðstæðum, umfangi og tæknilegri þróun.

Kortlagning á Hvanneyri

Við Landbúnaðarháskóla Íslands er unnið að verkefni þar sem verið er að kortleggja orkunotkun í fjósinu á Hvanneyri. Markmiðið er að fá skýrari mynd af því hvernig raforkan nýtist í daglegum rekstri, hvenær álag er mest og hvernig notkunin dreifist á milli ólíkra ferla í fjósinu. Með slíkri kortlagningu verður auðveldara að greina hvar helstu tækifæri liggja til að bæta nýtingu og draga úr kostnaði.

Verkefnið getur nýst beint til að bæta rekstur fjóssins á Hvanneyri, en hefur jafnframt víðara gildi. Með betri mælingum og skýrari greiningu verður auðveldara að ræða orkunotkun á faglegum grunni, meta kostnað af meiri nákvæmni og bera saman ólík fjós út frá framleiðslu og orkunotkun. Um leið getur þessi vinna lagt grunn að gagnlegum viðmiðum fyrir íslenskan landbúnað, þar sem sambærileg gögn hafa hingað til verið takmörkuð.

Hvernig spörum við orku?

Orkusparnaður í landbúnaði þarf ekki að þýða minni framleiðslu. Markmiðið er fyrst og fremst aukin skilvirkni, það er að vinna sama verkið með minni orku, minni kostnaði og betri nýtingu búnaðar. Niðurstöður erlendra rannsókna sýna að markvissar aðgerðir til orkusparnaðar geta dregið úr orkunotkun um 5–15% án þess að skerða framleiðslu.

Fjögur skref skipta mestu máli þegar hugað er að orkusparnaði og innleiðingu nýrrar tækni:

• Mæla: Safna gögnum um orkunotkun á helstu tækjum og verkferlum.
• Aðlaga núverandi búnað: Bæta núverandi búnað, stilla kerfi rétt og hagræða við notkun.
• Fjárfesta í orkusparandi tækni: Endurnýja eða uppfæra búnað og tækni þegar það skilar lægri orkuþörf og betri nýtingu.
• Eftirlit með árangri: Fylgjast með hvort aðgerðir skili raunverulegum sparnaði og auknu rekstraröryggi, og endurmeta reksturinn eftir því sem ný gögn liggja fyrir.

Oft liggja fyrstu tækifærin í einföldum úrbótum. Þar má nefna réttar stillingar og notkun búnaðar, reglubundið viðhald, hreinsun kæli- og loftræstibúnaðar og betri einangrun á heitavatnslögnum og geymum. Þegar búið er að nýta þessi tækifæri má skoða tæknilegar umbætur, til dæmis bætt kælikerfi, varmaendurvinnslu, tíðnistýringu á mótorum eða orkusparandi lýsingu.

Þegar öllu er á botninn hvolft er orkusparnaður fyrst og fremst spurning um hagkvæmni. Við mat á aðgerðum þarf að spyrja þriggja einfaldra spurninga: Hvað kostar breytingin? Hvað sparast í rekstri? Og hvaða áhrif hefur hún á afköst og rekstraröryggi?

Höfundur er aðjunkt við Landbúnaðarháskóla Íslands.