Hugmyndin kom frá Íslandi

Það er síðsumar og ég er stödd í Tórshavn í Færeyjum. Í dag liggur leiðin að heimsækja framsýna bændur sem búa nálægt Syðri Gøtu á Eysturey. Leiðin þangað hefur styst verulega eftir að ný göng opnuðu fyrir nokkrum árum síðan milli eyjanna. Þetta er sveitabýli sem liggur rétt ofan við þorpið, nánar tiltekið Varmakeldugarður í Gøtudali. Það er bjart og fallegt þennan dag og útsýnið eftir dalnum niður að hafinu er heillandi sjón frá bæjarstæðinu. Brött fjöll liggja einnig umhverfis bæinn og gott graslendi til heyskapar. Hjónin á bænum eru rétt að verða búin með heyskap þetta árið þegar ég kem í heimsókn. Það sem vakti fyrst athygli mína var auglýsing um kaffihús á bænum, kallað Fjós Kafé, og þau buðu mig velkomna með kaffi og gómsætum kökum.

Á Varmakeldugarði búa hjónin Bára og Janus Joensen. Þau hafa byggt upp mikla ferðaþjónustu á bænum undanfarin ár ásamt stórfjósi. „Ég er virkilega ánægð að ég tók stökkið og fór „all in“ fyrir tveimur árum og setti af stað matstofuna og kaffihúsið hérna á bænum. Ef það hefði ekki gengið þá hefði ég bara fundið mér aðra vinnu. En þetta hefur gengið vonum framar og verið afar vinsælt,“ segir Bára.

Á kaffihúsinu hanga uppi gamlar svarthvítar myndir frá fyrri tímum á bænum og Bára fer að segja mér söguna. Áður fyrr var venjan í Færeyjum að bændur væru með nokkrar kýr sjálfir, t.d. í kjallara húss síns, til sjálfsbrúks og mest áhersla var á sauðfjárbúskap á fyrri tímum. Hér sem við búum er lítið þorp og það var á sjöunda áratugnum að tveir vinir í þorpinu ákváðu að byggja félagsfjós saman fyrir ofan þorpið, inni í Götudali þar sem við erum núna. „Þetta var afi minn sem hét Hans og Gunnleivur, vinur hans, sem var föðurbróðir Janusar, mannsins míns. Þeir fengu þessa hugmynd að byggja saman fjós eftir að hafa farið í ferðir erlendis til að fá hugmyndir hvernig best væri að útfæra þetta, fóru til dæmis til Noregs, Danmerkur og Skotlands. Nokkurs konar bændaferðir, og þegar þeir komu heim aftur fengu þeir leyfi til að byggja félagsfjós og það var árið 1976 sem fyrsta fjósið var tilbúið hér á bænum.

Á þessum tíma, þegar fjósin komu, fór fólk að kaupa mjólk beint af bændum. Þá byrjuðu bændur í Færeyjum að tala saman um að byggja mjólkurbú (mjólkarvirki) svo hægt væri að selja mjólk í matvöruverslunum. Bændurnir tveir á Varmakeldugarði voru framsýnir og keyptu pökkunarvél og pökkuðu fyrst mjólkinni sjálfir í flöskur og voru með til sölu í búðum, það var fyrsta pökkunarvélin sem var í Færeyjum. Stuttu síðar keyptu þeir saman mjólkurbíl til að sækja mjólk hjá öðrum bændum í Færeyjum og pakka sjálfir.“

„Mjólkarvirki Búnaðarmanna“

Árið 1977 ákváðu allir kúabændur í Færeyjum að stofna mjólkurbú (Mjólkarvirki Búnaðarmanna) og það var tilbúið þann 1. apríl árið 1980. Nú voru allir bændur í Færeyjum sameinaðir um þetta. Sumir bændur voru með um 20 kýr og á Varmakeldugarði voru þá 42 mjólkurkýr sem var mikið á þeim tíma.

Hans, afi Báru, dó árið 1985 og þá fer þetta úr ættinni hennar því enginn í fjölskyldunni vildi taka við kúabúinu á þeim tíma. Föðurbróðir Janusar var þá einn eftir með félagsfjósið. Janus var þá 12 ára og byrjaði af miklum krafti að hjálpa til í fjósinu og þegar grunnskólagöngu lauk fór hann að vinna við sveitabæinn í fullu starfi. Janus tók næst stefnuna í Landbúnaðarskóla í Danmörku árið 1996 og þegar náminu er að ljúka verða Janus og Bára par og gifta sig árið 1999, hún þá 20 ára gömul og hann 25 ára. Í framhaldinu taka hjónin við öllum búskapnum á Varmakeldugarði þann 1. janúar árið 2000. Og þannig á skemmtilegan hátt eru þau sameinuð um sveitabæinn sem vinirnir úr þorpinu höfðu byggt upp, afi Báru og föðurbróðir Janusar. Þannig hélt sagan áfram með sambandi unga parsins.

Að mörgu var að huga í byrjun og voru þau snemma með hugmyndir um að byggja nýtt fjós. Fyrst var farið í að kaupa mjólkurkvóta af öðrum bændum sem voru að hætta búskap. Þegar hjónin tóku við búskapnum voru þau með 220 þúsund lítra mjólkurkvóta en í dag með 700 þúsund. Þegar mjólkurbúið í Færeyjum (MBM) var stofnað árið 1980 voru 140 meðlimir. Þegar þau tóku við búskapnum árið 2000 voru 69 kúabændur í Færeyjum og í dag, árið 2026, eru þrettán kúabændur eftir á eyjunum. Þannig að þetta hefur farið hratt fækkandi síðustu ár. Í dag eru í fjósinu samtals 150 nautgripir; kvígur, kálfar og 64 mjólkurkýr, svo þetta er stórbýli með mikilli mjólkurframleiðslu.

„Við vorum strax með hugmyndir um að byggja nýtt fjós,“ segir Bára og við vorum lengi að teikna upp alls konar hugmyndir sjálf og velta því fyrir okkur hvort við ættum að byggja annað félagsfjós með fleiri bændum, en niðurstaðan varð svo að gera þetta sjálf og árið 2019 var byrjað að byggja nýja fjósið, nútímavætt lausagöngufjós sem var tilbúið árið 2021. Það tók síðan langan tíma að vinna upp mjólkurkvótann.“ En í dag eru þau með 10% af mjólkurframleiðslu í Færeyjum.

Matstofa skilyrði

Bára segir brosandi að hún hafi verið með eitt skilyrði þegar nýja fjósið var byggt og það var að fá matstofu/veitingastað á fjósaloftinu þar sem sæist inn í fjósið með stórum gluggum og þannig ætti hún möguleika á að byggja upp ferðaþjónustu samhliða þessu. Hún er kennari að mennt og hefur starfað sem kennari þangað til fyrir tveimur árum þegar þau byrjuðu með fjóskaffi og ferðaþjónustu, að taka á móti gestum og hópum í mat og alls konar kynningar um landbúnað.

Hjónin sáu það fyrst í blaði nokkru, umfjöllun um fjós á Íslandi þar sem var kaffihús sem sást inn í fjósið í gegnum stóra glugga og hún sagði að hún vildi fá svona í nýja fjósinu þeirra á bænum. Þannig að hugmyndin af Fjós kafé er komin frá Íslandi. „Það var mynd í blaði sem ég sá sem kveikti áhugann og þannig er hugmyndin komin, innblásturinn er kominn frá Íslandi,“ segir Bára glaðleg og orkumikil. „Því áður fyrr tókum við á móti ferðafólki og þau voru svo í mat heima hjá okkur og ég vildi gera meira af þessu og vera með matstofu hjá fjósinu og kaffihús. Sá draumur hefur nú ræst.

Þetta er bæði fyrir ferðafólk og Færeyinga. Skólakrakkar og leikskólakrakkar koma einnig mikið í heimsókn og er ég með fræðslu fyrir þau. Ég er með kennslu og fyrirlestra fyrir skólakrakka og hingað koma allir fjórðu bekkingar í flest öllum skólum í Færeyjum.“ Þetta er gefandi og skemmtilegt og Bára nýtur þess greinilega vel að sameina þarna áhuga á kennslu og landbúnaði.

„Eitt sem hefur alveg slegið í gegn er svokallað Jólafjós þar sem öllum er boðið, við erum með opið hús. Þetta hefur verið árlega þann 20. desember og í fyrra komu 1.200 manns yfir einn dag. Við bjóðum gestum upp á kaffi, möndlugraut (risalamande), jólamist fyrir börnin. Einnig seljum við vöfflur. Börnin fá að klappa dýrunum, við erum með myndavegg fyrir krakka að taka jólamynd og það hefur skapast svo hugguleg og góð stemning.

Matstofan hefur einnig gengið vel og það sem af er ári hafa yfir 1.500 gestir komið í mat. Við bjóðum upp á þriggja rétta máltíðir fyrir hópa sem hefur verið vinsælt. Einnig er hægt að velja að koma í kaffi og kökur og smakk af færeyskum mat. Þannig við reynum að vera með þetta fjölbreytt og gera það sem hentar hverjum hóp. Einnig hefur verið vinsælt að halda afmæli á staðnum þar sem fjölskyldur koma í mat til okkar. Þetta hefur farið einstaklega vel af stað,“ segir Bára.

Kjötið í matstofunni frá bænum

Lífið á bænum gengur sinn vanagang og ávallt mikið um að vera. Dóttir þeirra og tengdasonur eru nýbúin að gifta sig og eru í starfsþjálfun á bænum, ætla í framtíðinni að verða bændur. Janus, maður hennar, sér um fjósið og vinnumaður, húskarl eins og sagt er á færeysku, hefur verið hjá þeim í níu ár. Þau eru því fjögur sem starfa í fjósinu í fullu starfi og svo Bára sem sér um kaffihúsið og viðburðina. „Við erum fimm hér í fullu starfi. Við erum einnig með sauðfjárbúskap með um 200 kindur. Á sumrin fáum við hjálp frá annarri fjölskyldu og svo þegar farið er á fjall þá hjálpast öll fjölskyldan, bræður Janusar og margir úr stórfjölskyldunni koma þá að hjálpa til.

Núna er þetta orðið þannig að við notum mikið af lambakjötinu sjálf fyrir matstofuna og allt kjöt sem við bjóðum upp á kemur beint frá sveitabænum svo við seljum ekki eins mikið af kjöti til almennings eins og áður. Gaman er að segja frá því að nágrannafólk er einnig duglegt að koma á matstofuna og um daginn átti einn nágranni okkar stórafmæli og börnin hans bókuðu handa honum „surprise“ afmæli þar sem öll stórfjölskyldan og vinir mættu í mat.

Svo erum við með jólaborð, saumaklúbba, starfsmannahópa, fjölskyldur og fleiri sem koma hingað svo þetta hefur sannarlega undið hratt upp á sig og nóg að gera. ,Þetta eru eins og hringir í vatni sem stækka og stækka. Þetta spyrst hratt út.“

Margir erlendir ferðamenn koma einnig og þá mest frá Noregi og Íslandi. Á kaffihúsinu selja þau einnig osta, þeirra eigin prjónagarn sem er framleitt í Færeyjum, ferðamenn vilja fá hreina færeyska vöru. „Við framleiðum bæði osta sjálf og einnig eru ostar framleiddir fyrir okkur sem við seljum hér á kaffihúsinu.“

Hjónin á Varmakeldugarði eru á réttum stað í lífinu, það skín af þeim ánægja og gleði að vera bændur og ferðaþjónustubændur í Færeyjum og þau láta drauma sína sannarlega rætast.