Hvað getum við gert með gömlu vélarnar?
Þrátt fyrir að mörgum gömlum vélum, bílum, verkfærum og öðru járnakyns til sveita hafi verið komið í endurvinnslu eða eyðingu á liðnum árum má enn sjá margt af þeim toga liggja á sínum stöðum. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Í júnímánuði 2009 sá ég á bæ einum merkilegt Fergusonverkfæri hvíla grashulið undir gömlum réttarvegg. Mér datt í hug að fala það fyrir safnið á Hvanneyri. Hafði því samband við fulltrúa eigenda, en þeir voru tveir, burtfluttir. Annar veitti heimildina fúslega. Hinn kvaðst ætla að gera gripinn upp og varðveita. Gott, hugsaði ég; þá spara ég safninu þann kostnað en gripurinn varðveitist. Nýlega átti ég leið hjá sama vegg. Enn lá Ferguson-verkfærið undir honum, nær hulið sinu og gróðri (Ath.: Í millitíðinni hefur Landbúnaðarsafn eignast verkfæri sem þetta, upp pússað af Sigurði heitnum Skarphéðinssyni).
Þetta er málið: Oftar en ekki er löngun til staðar að varðveita gripi en getuna og framtakið vantar. Tíminn líður og vinnur sitt verk. Kynslóðir koma og fara. Gripurinn og minningar um hann hverfa í húmsins haf.
Um daginn rölti ég um bæjarhól hvar allmargar gamlar búvélar og verkfæri hvíldu. Bóndi hafði beðið mig að koma og líta á gripina, hvort þar væri eitthvað sem varðveisluvert væri. Þarna voru gripir sem á sínum tíma voru allvíða til, sumir mjög víða. Flestir voru gripirnir komnir að fótum fram svo sýnilega mundi kosta mikinn tíma og umtalsvert fé að gera í stand til varðveislu og sýningar. Hins vegar átti hver gripanna sína sögu þar á bænum. Í henni fólust verðmæti þeirra. Hvað skyldi gera?
Það er sitthvað að pússa til og varðveita á milli kynslóða nálarhús, kaffikvörn og skúfhólk eða saxblásara, hestasláttuvél og traktor. Og svo er það hitt: Oft vill saga gripsins bjagast með tímanum og jafnvel gleymast með öllu. Eftir stendur gripurinn án tenginga, verður rótaskertur og umkomulaus. Best kominn í endurvinnslu.
Fyrir nokkrum árum barst fyrirspurn til Landbúnaðarsafns um hvort það vildi taka til varðveislu steypuhrærivél, sem komið hefði við uppbyggingarsögu á nær hverjum bæ í sveit fyrirspyrjanda. Varla hefði verið reist það íbúðar- eða útihús úr steinsteypu að ekki hefði þetta þarfaþing létt mönnum starfann. Nú er mótorknúin steypuhrærivél enginn smáhlutur til varðveislu, þó einhver hefði fengist til þess að leggja fram vinnutíma, verkkunnáttu og fjármuni til uppgerðar – allt saman í stórum tölum.
Enginn dró í efa byggðarmenningarlegt gildi steypuhrærivélarinnar. Hún sagði mikla sögu. Í fátækt og getuleysi Landbúnaðar- safns gagnvart svo stóru verkefni stakk ég upp á þessari lausn: Teknar yrðu góðar ljósmyndir af hrærivélinni. Leitað yrði ljósmynda sem til kynnu að vera til af henni í verkum fyrr á tíð. Tekin yrði saman greinargerð um hrærivélarkaupin og rekstur hennar, þ.m.t. tækniupplýsingar um hana. Sérstaklega væri verðmætt að skrá minningar kunnugra um vélina, vinnubrögð og verkhætti með henni. Þannig yrði til eins konar þjóðháttaskýrsla um vél, verklag og vinnubrögð er drægju fram þátt þessarar merkilegu vélar í þróun búskapar í sveitinni.
Slík frásögn gæti orðið verðmæt – jafnvel verðmætari til framtíðar en þótt takast mætti að pússa gripinn upp og gera hann sýningar- og varðveisluhæfan. En miklu ódýrari. Með geymslu- og miðlunartækni nútímans gæti frásögnin orðið örlítið en áhrifamikið brot af atvinnu- og þróunarsögu þjóðar, öllum aðgengilegt. Sjálf gæti þá steypuhrærivélin áfram látið hljóðlega undan tímans tönn ellegar eftir hætti farið sinn veg um endurvinnslu.
Mér kom steypuhrærivélarlausnin í hug þar sem bóndinn og ég reikuðum milli búvélaleifanna þar á bæjarhólnum um daginn: Að ljósmynda merkustu verkfærin, leita gamalla mynda af þeim að störfum ef til væru og skrá fróðleik. Bónda leist dável á lausnina og bætti við að þá gæti hann fengið fleiri, skylda og kunnuga, til þess að leggja sér lið við söfnun minninga og skráningu, því oft er það svo að minningar fólks um sama atburðinn eða verkið eru mismunandi (. . . skrifarinn hefur t.d. reynslu af því að konur upplifa ýmis búverk gjarnan öðruvísi en karlar en það eru karlarnir sem oftast segja frá; sagan getur því orðið ögn bjöguð!).
Með þessu lagi gæti orðið til býsna merkileg þjóðháttalýsing og einsaga um verkfærið á þessu tiltekna býli og hlut þess í framvindu tilverunnar þar. Sjálf gætu verkfærin eða leifar verkfæranna síðan farið sína leið til endurvinnslu ef enginn falaðist sérstaklega eftir þeim svo sem til varðveislu eða varahluta. Safni einsagna, sem þannig yrði til, mætti því líkja við þjóðháttaskráningu þá sem Þjóðminjasafn Íslands hefur staðið fyrir um áratuga skeið og finna má í hinum miðlæga gagnagrunni á www. sarpur.is
Enginn skilji orð mín svo að ekki skuli varðveita merkar vélar og verkfæri. Greining á sögu þeirra sker úr um það. Sérstaklega þarf að huga að verkfærum sem eru íslensk hönnun og smíði eða veruleg aðlögun/breyting með innlendar og staðbundnar aðstæður í huga. Saga slíkra verkfæra er oft hin merkasta.
Við höfum sem sagt fleiri leiðir til varðveislu sögunnar en áþreifanleg verkfærin og vélarnar, þótt oft sé sjónvirði slíkra gripa mikið, ekki síst ef saga þeirra fylgir. En kostnað og fyrirhöfn þarf líka að taka með í reikninginn.
Höfundur er fyrrverandi prófessor á Hvanneyri.
