Mynd/Skafti Þóroddur Bjarnason, prófessor við Háskólann á Akureyri, stýrir rannsókninni Byggðafesta og búferlaflutningar: Íslensk sveitasamfélög.
Líf og starf 11. maí 2020

Bróðurpartur íbúa hefur búið annars staðar en í sveitinni

Margrét Þóra Þórsdóttir
„Sú mynd er stundum dregin upp af íslensku sveitafólki að það sé ýmist rótfast í fortíð sveitarinnar eða á leiðinni til framtíðarinnar á mölinni. Þetta þrástef má til dæmis sjá í mörgum íslenskum bíómyndum, alveg frá Landi og sonum og Óðali feðranna til Hrúta og Héraðs,“ segir Þór­oddur Bjarnason, prófessor við Háskólann á Akureyri, sem stýrir rannsókninni Byggðafesta og búferla­flutningar: Íslensk sveita­samfélög.
 
Vísbendingar eru um að íbúar í strjálbýli séu fjölbreyttur og hreyfanlegur hópur. Langflestir íbúanna hafa reynslu af því að búa annars staðar en hafa kosið að búa í sveitinni. Það á bæði við um þá sem snúa heim á ný og hina sem eiga þar engar rætur en kjósa sér líf og störf í dreifbýli.
 
Rannsóknin stendur enn yfir og hvetur Þóroddur íbúa í íslenskum sveitasamfélögum eindregið til að taka þátt í könnuninni. Alls hafa borist um 2.000 svör en til að hægt sé að draga áreiðanlegar ályktanir af könnuninni segir Þóroddur að helst þyrfti að fá a.m.k. 4.500 svör. Könnunin er hluti af  samstarfsverkefni Byggðastofnunar og háskólanna og fjallar um byggðafestu og búferlaflutninga á Íslandi. Sambærileg könnun var gerð í þorpum og smærri bæjum á síðasta ári og stefnt er að því að gera slíkar kannanir á stærri þéttbýlisstöðum næsta vetur.
 
Þriðjungur hefur búið erlendis
 
Þau svör sem þegar hafa borist gefa áhugaverðar vísbendingar. Sem dæmi nefnir Þóroddur að yfirgnæfandi meirihluti þátttakenda í íslenskum sveitum og öðru strjálbýli hefur reynslu af því að búa annars staðar. Einungis 17% íbúa í strjálbýlinu hefur aldrei búið annars staðar, rúmlega helmingur þátttakenda hefur búið á höfuðborgarsvæðinu og um tveir þriðju hafa búið annars staðar á Íslandi.  Þá hefur rúmlega þriðjungur búið erlendis. „Þetta gengur þvert gegn viðteknum hugmyndum um að íbúar í strjálbýli séu upp til hópa rótfastir í sinni fæðingarsveit. Þvert á móti hafa flestir svarenda valið að flytja í sveitina, annaðhvort sem nýir íbúar eða snúið heim í heimahagana,“ segir Þóroddur. 
 
Fáir hugsa sér til hreyfings
 
Þá benda fyrstu niðurstöður til þess að lítill minnihluti íbúa í strjálbýli hugsi sér til hreyfings á næstu tveimur til þremur árum. Um 80% segjast líklega eða örugglega ekki munu flytja og 12% til viðbótar segja það óvíst. Aðeins 8% telja líklegt að þau muni flytja, þar af ætla 3% örugglega að flytja. 
 
„Þegar litið er til framtíðar er tiltölulega lítill hluti íbúanna sem hyggst flytja búferlum á næstu árum. Yngra fólkið er í miklum meirihluta í þeim hópi eins og vera ber – það er varla markmiðið að fólk lifi öllu sínu lífi á sömu torfunni. Það er ekki áhyggjuefni að ungt fólk vilji flytja á brott, skoða heiminn og kynnast nýju fólki. Sumir koma aldrei aftur eins og gengur, en framtíð fámennra samfélaga veltur ekki á því að enginn flytji á brott heldur því hvort sumir snúi til baka og hvernig tekið er á móti nýjum íbúum sem vilja ganga til liðs við samfélagið,“ segir Þóroddur. 
 
Haldbærar upplýsingar um viðhorf og framtíðaráform fólks mikilvægar
 
Bændur í öllum greinum land­búnaðar eru 58% þeirra sem svarað hafa könnuninni. Um þriðjungur þeirra telur að börn þeirra eða aðrir í fjölskyldunni muni taka við búinu þegar þeir hætta búskap en tveir af hverjum fimm telja það ólíklegt eða útilokað. Um fjórðungur er óviss um það.
 
„Það er rétt að staldra aðeins við þær niðurstöður að aðeins þriðjungur bænda telji það líklegt eða öruggt að einhver í fjölskyldunni taki við búinu en fjórðungur telji það óvíst. Það er auðvitað ákveðið hættumerki en það mætti líka færa rök fyrir því að þar séu ákveðin sóknarfæri. Ef vel er stutt við kynslóðaskipti í landbúnaði gæti meirihluti lögbýla verið áfram í höndum ungra bænda sem ólust þar upp, en jafnframt verða augljóslega vistaskipti á mörgum bæjum. Þar getur auðvitað brugðið til beggja – eða kannski margvíslegra – vona. Sums staðar hefja kannski nýjar fjölskyldur hefðbundinn búskap eða finna sér nýjar leiðir til framfærslu í sveitinni. Annars staðar  er hugsanlegt að jarðir fari í eyði eða hverfi undir sumarhúsabyggð,  og eflaust verða fleiri jarðir leikvellir íslenskra eða erlendra auðmanna í framtíðinni. Þetta er samt ekkert náttúrulögmál, við  getum haft mikil áhrif á þróunina til framtíðar og þá skiptir öllu máli að hafa haldbærar upplýsingar um viðhorf og framtíðaráform fólks í stjálbýli,“ segir Þóroddur.
 
Íbúar strjálbýlis hvattir til að taka þátt
 
Hann segir að rétt sé að ítreka að þessar niðurstöður gefi aðeins ákveðna vísbendingu, það skipti öllu máli að sem flestir íbúar í sveitum og öðru strjálbýli taki þátt í könnuninni. „Það er ekki nóg að einn á hverju heimili taki þátt, við þurfum að heyra frá körlum og konum, ungum og öldnum, bændum, kennurum, vélsmiðum og forriturum og svo framvegis, sem sé – öllum íbúum í strjálbýli,“ segir Þóroddur. Og hvetur alla íbúa í strjálbýli 18 ára og eldri til að taka þátt en könnunina má finna á slóðinni www.byggdir.is.