Samstaða um sterka ímynd

Íslenskur landbúnaður á sér langa sögu sem við eigum öll að vera stolt af. Bændur hér á landi hafa kynslóðum saman lagt sig fram um að fara vel með land sitt og búfé — ekki vegna þess að einhver horfði yfir öxlina á þeim, heldur vegna þess að þeir vita að góð meðferð á dýrum og heilbrigð hjörð eru undirstaðan að góðum búskap. Þessi þekking er gömul. Í dag, þegar neytendur krefjast sífellt meira gagnsæis og ímynd hverrar búgreinar hefur bein áhrif á afkomu hvers og eins bónda, er ekki nóg að vita, heldur þurfum við að sýna það.

Einna ströngustu lög í Evrópu

Lög nr. 55/2013, um velferð dýra, eru meðal heildstæðustu löggjafar sinnar tegundar innan Evrópu. Innan ríkja Evrópu er löggjöfin oft ósamræmd milli landa og mörg lönd hafa dregist aftur úr við innleiðingu eigin velferðarreglna. Á sama tíma hefur Ísland lögfest samræmda og yfirgripsmikla löggjöf sem nær til allra búfjártegunda í landbúnaði ásamt öflugum sértækum reglugerðum fyrir hverja búfjártegund. Lögin kveða skýrt á um að dýr séu skynjandi verur með rétt til lífs, laus við þjáningar og er þessum grundvelli haldið í gegnum allt lagakerfið.

Í 9. gr. laganna kemur fram allt það sem gerir þetta kerfi sérstaklega öflugt. Ákvæðið leggur skyldu á alla þá sem koma að dýrahaldi — bændur, dýralækna, eftirlitsaðila og fagfélög — að vinna saman og styðja hvert annað. Þetta eru ekki tilmæli heldur lagaleg skylda. Á sínum tíma var ákvæðið lögfest, þannig að enginn getur horft til hliðar og sagt að þetta sé verkefni einhvers annars.

Í framkvæmd þýðir virkjun 9. gr. dýravelferðarlaga að Matvælastofnun skuli sjá til þess að gildandi lögum sé framfylgt. Dýralæknar og aðrir fagaðilar eru hluti af fyrirbyggjandi kerfi, ekki eingöngu viðbragð við vanda sem þegar er kominn upp. Fagfélög standa með bændum bæði þegar vel gengur og þegar á móti blæs. Að bændur fái skýrar leiðbeiningar fyrirfram — ekki eftir á þegar tjónið er orðið.

Tilkynningarskylda — ekki val, heldur skylda

Með 8. gr. laganna er síðan gengið enn lengra. Ákvæðið leggur almenna tilkynningarskyldu á hvern þann sem verður var við brot, óháð starfi eða stöðu. Leiki grunur á að meðferð á dýrum brjóti gegn lögum, er skylda að tilkynna það Matvælastofnun. Þetta er ekki tilmæli eða val.

Lög um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr ganga í sömu átt af enn meiri þunga. Samkvæmt þeim ber dýralæknum skylda að tilkynna Matvælastofnun tafarlaust ef grunur vaknar um alvarlegt velferðarbrot á dýrum. Dýralæknir sem sér eitthvað athugavert og aðhefst ekkert frekar, brýtur þannig bæði lög um dýravelferð og starfsskyldur samkvæmt eigin starfsleyfislöggjöf.

Í lögum um barnavernd kveður á um lögbundna tilkynningarskyldu lækna, hjúkrunarfræðinga, kennara og annarra fagaðila sem verða varir við grun um vanrækslu eða misnotkun barna. Í þeim lögum er kveðið á um að öllum sem stöðu sinnar og starfa vegna koma að málefnum barna sé skylt að hafa samstarf við barnaverndaryfirvöld, beri svo undir.

Barnaverndarlög hafa því sömu uppbyggingu og tilgang og fyrrnefnd 9. gr. dýravelferðarlaga. Samfélagið hefur þegar viðurkennt þessa hugmynd í barnavernd — að verndunarskyldan hvíli á kerfinu í heild sinni en ekki aðeins á einum aðila. Löggjafinn gerði sama hlutinn í dýravelferðarlögunum og tímabært er að framkvæmdin endurspegli það.

Ímynd er sameiginlegt mál — og sameiginleg ábyrgð

Vandinn í dag er að of margir tala hver um sitt og heildarhagsmunir eiga það til að gleymast þó svo að heildin sé sterk. Bændur, vinnsluaðilar, eftirlitsaðilar og fagfélög eru of oft að vinna sitt í hvoru horninu. Á meðan neytendur, bæði hér á landi og erlendis, leita í auknum mæli að vörum sem þeir geta treyst og rakið til upprunans. Þessi krafa mun ekki minnka, aðeins aukast.

Ein neikvæð saga — ein frétt sem fer á kreik — getur kastað skugga og rýrð á alla greinina, sama hversu vel aðrir standa sig. Þess vegna er samstaðan svo mikilvæg og þess vegna skiptir ákvæði 9. gr. dýravelferðarlaganna svo miklu máli. Ímynd íslensks landbúnaðar er ekki eign einstaka bónda eða eins fyrirtækis. Hún tilheyrir öllum þeim sem að greininni koma og hún skaðast eða styrkist eftir framkomu hvers og eins á hverjum einasta degi.

Ástæða til stolts — en stolt nægir ekki

Íslenskur búskapur hefur frá upphafi byggst á búskap nátengdum íslenskri náttúru. Búfé á Íslandi líður að mestu vel og sú staðreynd er hluti af þeirri ímynd sem greinin hefur byggt upp í gegnum tíðina. Ímynd íslenskra afurða er góð og sem dæmi hlaut íslenskt lambakjöt verndað upprunatákn á alþjóðlegum markaði árið 2023. Þarna er gott dæmi um hvað er hægt þegar saga, gæði og velferð ganga saman með skýrum og sannreyndum hætti.

Við höfum ástæðu til að vera stolt en stoltið dugar skammt ef það er ekki sagt upphátt og í einum rómi.

Við þurfum ekki að finna upp hjólið

Við höfum lögin, við höfum hefðina, við höfum vörurnar en það eina sem á vantar er viljinn til að nota þetta í sameiningu.

Dýravelferðarlöggjöfin er tækifæri til þess að allir sem koma að íslenskum landbúnaði, hvort sem það eru bændur, dýralæknar, eftirlitsaðilar eða fulltrúar fagfélaga, geti staðið saman að einu markmiði, þ.e. að íslensk landbúnaðarframleiðsla sé í fremstu röð að gæðum og velferð.

Þetta er ekki óskhyggja. Þetta er það sem lögin heimila, hefðin styður og markaðurinn krefst. Það sem vantar hins vegar er að þessir aðilar sitji við sama borð og vinni sameiginlega að þessu markmiði — ekki bara þegar eitthvað fer úrskeiðis, heldur sem fast vinnulag. Reglulegir samráðsfundir, skýr hlutverkaskipting og samræmd framkoma út á við. Við þurfum að setjast niður og vinna saman að þessu sameiginlega markmiði — öllum til hagsbóta — þar sem lögin styðja vel við þessa vegferð.

Höfundur er Nautgripa- og sauðfjárbóndi á Hurðarbaki í Flóa og í stjórn Bændasamtaka Íslands.