Kynning á nýjum reglugerðum um riðuveiki og flutninga fjár
Eins og bændum er kunnugt kom út ný reglugerð um riðuveiki í árslok 2025. Í henni koma fram töluverðar breytingar frá eldri reglugerð, enda byggir nýja reglugerðin á Landsáætlun um útrýmingu riðuveiki í sauðfé, sameiginlegu stefnuskjali Bændasamtaka Íslands, Atvinnuvegaráðuneytisins og Matvælastofnunar. Markmið reglugerðarinnar er að útrýma riðuveiki í sauðfé á Íslandi og ná þeim markmiðum sem sett eru fram í landsáætlun um útrýmingu sauðfjárriðu:
- Að litlar líkur séu á að upp komi riðuveiki á landinu frá og með árinu 2028.
- Að Ísland hljóti viðurkenningu ESB árið 2032 um að hverfandi líkur séu á að riðuveiki komi upp hér á landi.
- Að innan 20 ára hafi sauðfjárriðu verið útrýmt á Íslandi.
Reglugerðin kveður á um nýja nálgun við útrýmingu riðuveiki. Í stað þess að reyna að útrýma smitefninu sjálfu verður veikinni útrýmt með ræktun fjárstofns sem ber verndandi arfgerðir gegn riðuveiki ásamt áframhaldandi aðgerðum til að hefta mögnun og dreifingu smitefnisins. Aðgerðir verða áhættumiðaðar, og beint að tilteknum áhættuflokkuðum bæjum en ekki jafnt að öllum bæjum í viðkomandi varnarhólfi líkt og verið hefur. Einnig verður öllum sauðfjáreigendum skylt að rækta fé sitt þannig að það verði ónæmt fyrir riðuveiki.
Takmarkanir sem settar verða á riðubæi og áhættubæi verða hnitmiðaðri og gilda í styttri tíma eða í allt niður í sjö ár (2 ár á riðubæjum þar sem eingöngu er fé með V/x arfgerð) í stað tuttugu ára eins og verið hefur Helstu takmarkanir á þessum tegundum bæja umfram aðra bæi eru:
Takmörkunartími/aflétting:
Á riðubæjum þar sem eingöngu er fé með V/x arfgerðir 2 ár
Á riðubæjum þar sem bæði er fé með V/x og MV/x arfgerðir allt að 7 ár eða þegar að lágmarki 75% hjarðar er með V/V og rest V/x eða MV/MV en þó ekki fyrr en að 2 árum liðnum frá greiningu riðu.
Að fé sem ekki ber V/x sé haldið innan girðingar og frá öðrum hjörðum og skal það merkt með rauðum eyrnamerkjum. Þetta þýðir að hægt er að sækja um leyfi MAST til þess að setja V/x kindur á fjall.
Opinberar klínískar skoðanir: 1 x árlega á riðubæjum og áhættubúum í 2. og 3. flokki, en 2 x árlega á áhættubúum í 1. flokki
Ræktun í samræmi við markmið: sett fram í töflu 4.1 í Landsáætlun t.d.
Kynbótahrútar á riðubæjum skulu vera V/V
Kynbótahrútar á áhættubæjum í 1. áhættuflokki skulu vera V/V, V/MV eða MV/MV
Sýnataka úr fé eldra en 18 mánaða sem drepst eða er aflífað á bæ
Flutningur fjár frá bæ á önnur fjárbú:
Frá riðubúum: óheimill fyrstu 2 árin, en síðan heimill á V/V arfgerð með skilyrðum með leyfi MAST.
Frá áhættubúum: óheimill, nema fyrir V/V, V/MV eða MV/MV til riðu eða áhættubúa innan hólfs með leyfi MAST.
Flutningur fjár frá riðubæjum á afrétt, sérstök eyrnamerki. Eingöngu má sleppa á fjall/sameiginleg beitilönd fé með V genasamsætu með leyfi MAST. Fé sem ekki ber V genasamsætu skal halda heimavið innan girðinga fjarri öðru fé og það skal merkt með rauðum eyrnamerkjum.
Flutningur á önnur fjárbú eða samnýting á öllu því sem komist hefur í snertingu við slímhúð eða líkamsvessa fjár frá bænum er almennt bannaður en hægt er að sækja um leyfi í þjónustugátt á mast.is
Flutningur eða samnýting á öðru sem borið getur með sér smitefnið almennt bannaður, en hægt að sækja um leyfi í þjónustugátt á mast.is.
Farið er nákvæmlega í gegnum bæði takmarkanir og afléttingar þeirra í greinum 8-13 í reglugerðinni
Reglugerðin kveður m.a. á um einföldun stjórnsýslu. Bætur til bænda vegna niðurskurðar og stuðnings við uppbyggingu nýrra hjarða verða fyrirsjáanlegri og miða að því að bændur hafi náð að jafna tekjumissi vegna uppkomu riðuveiki innan fimm ára. Stjórnsýsla vegna riðuveiki færist að mestu frá atvinnuvegaráðuneytinu til Matvælastofnunar.
Helsta breytingin varðandi fé á riðubúum er sú að Matvælastofnun verður heimilt að leyfa flutning fjár með verndandi arfgerð á afrétt á fyrsta ári eftir uppkomu riðuveiki. Fé á riðubæjum sem ekki verður leyft að flytja á afrétt, það er fé sem ekki ber verndandi arfgerð, ber að halda í heimahögum á takmörkunartíma og verður Matvælastofnun heimilt að taka þátt í girðingakostnaði bænda að vissum skilyrðum uppfylltum. Sótt er um slíka girðingarstyrki í þjónustugátt á heimasíðu stofnunarinnar, mast.is.
Í reglugerðinni kemur fram kvöð um opinbera klíníska skoðun fjár á riðubúum og áhættubúum. Er hún hugsuð sem viðbót við eigin eftirlit bænda sjálfra, en eigin eftirlit er mikilvægasta vörnin gegn uppkomu og dreifingu búfjársjúkdóma.
Í reglugerðinni koma einnig fram ákvæði um styrki og aðrar greiðslur til fjáreigenda í því augnamiði að auka útbreiðslu verndandi og mögulega verndandi arfgerða á landsvísu annars vegar og hraða ræktun á riðu- og áhættubæjum hins vegar. Í þessum tilgangi er heimilt að úthluta styrkjum vegna notkunar sæðingahrúta á landsvísu og notkunar kynbótahrúta á riðu og áhættubæjum óháð uppruna þeirra.
Styrkir þessir eru:
- Sæðingastyrkir ná til notkunar á sæðingastöðvahrútum sem bera V eða MV genasamsætur. Styrkgreiðslur miðast við skráðar sæðingar í Fjárvís og skal skráningu hafa verið lokið fyrir 8. janúar ár hvert.
- Ræktunarstyrkir ná til notkunar á hrútum (öðrum en sæðingahrútum) á áhættubæjum, sbr. 6. gr. Styrkir miðast við fjölda áa sem haldið er undir hrúta sem bera V/V, V/MV eða MV/MV arfgerðir og skulu styrkir vera misháir eftir arfgerðum, þannig að V/x arfgerðir hljóti allt að helmingi hærri úthlutun en MV/x arfgerðir. Á riðubæjum nær styrkur aðeins til notkunar á V/V hrútum. Ræktunarstyrkirnir miðast við skráningu í Fjárvís 20. ágúst ár hvert.
Í marsmánuði 2026 kom síðan út ný reglugerð nr 253/2026 um flutning sauð- og geitfjár yfir varnarlínur.
Þar koma einnig fram umtalsverðar breytingar. Almenna reglan er að óheimilt er að flytja sauð- og geitfé yfir varnarlínur án leyfis Matvælastofnunar. Stærsta breytingin lýtur að einföldun stjórnsýslunnar þannig að kaupaleyfi vegna flutnings fjár yfir varnarlínur verða óþörf. Einungis söluaðilar þurfa að sækja um söluleyfi í þjónustugátt á heimasíðu Matvælatofnunar, mast.is, kaupendur munu héðan í frá sjálfir bera ábyrgð á því að kanna hvort sá sem þeir óska eftir að versla við sé með gilt söluleyfi til sölu fjár yfir varnarlínur.
Önnur breyting lýtur að því að óheimilt er að flytja sauðfé yfir varnarlinur sem ekki er arfgerðagreint, eða arfgerð er óþekkt. Óheimilt verður að flytja fé sem ber VRQ genasamsætu yfir varnarlínur. Matvælastofnun er heimilt að veita leyfi til flutnings fjár yfir varnarlínur að uppfylltum eftirfarandi skilyrðum:
- Að varnarhólfið sem flutt er frá hafi jafna eða betri sjúkdómastöðu með tilliti til riðuveiki en það varnarhólf sem flutt er til, nema um sé að ræða sauðfé með V/V arfgerð.
- Að varnarhólfið sem flutt er frá hafi jafna eða betri sjúkdómastöðu undangengin 10 ár með tilliti til garnaveiki eða annarra tilkynningaskyldra smitsjúkdóma í fé en það varnahólf sem flutt er til.
- Að sauðfé beri V eða MV genasamsætu
- Að sauðfé sem flutt er í áhættuhólf beri V/x arfgerð, MV/MV arfgerð eða T137/x arfgerð.
Líflambasölusvæði
Óheimilt er að flytja fé inn í líflambasöluhólf án leyfis Matvælastofnunar. Þeir sem óska eftir að flytja líflömb inn í líflambasöluhólf sem skilgreind eru í 6. gr.reglugerðarinnar skulu sækja um leyfi hjá Matvælastofnun. Matvælastofnun er aðeins heimilt að leyfa flutning á líflömbum sem bera V/V arfgerð og eingöngu á milli líflambasöluhólfa.
Tilkynningaskyldur flutningur
Önnur breyting varðar tilkynningaskyldan flutning fjár yfir varnarlínur. Móttakandi fjárins skal tilkynna Matvælastofnun í gegnum þjónustugátt um flutninginn innan tveggja sólarhringa frá því flutningur fór fram. Fé sem fellur undir þessa grein eru t.d. línubrjótar sem flytja má til baka beri þeir V/x eða MV/x arfgerðir (x er ekki VRQ) með ákveðnum skilyrðum, fé sem ber V/V arfgerð (gildir ekki líflambasöluhólf) eða um sé að ræða flutning á skráða kynbótastöð.
Flutningur lamba sem hvorki bera V eða MV genasamsætu
Sérstakar reglur gilda um leyfi til flutnings líflamba sem hvorki bera V eða MV genasamsætur. Slík lömb má því aðeins flytja að því tilskyldu að þau séu flutt frá líflambasöluhólfum í önnur hólf en áhættuhólf. Bannað er að flytja líflömb með næmu arfgerðirnar ARQ og VRQ inn í áhættuhólf nema í undantekningrartilflellum. MAST getur veitt leyfi til flutnings lamba með ARQ ef þau bera einstaka erfðaeiginleika sem vert er að varðveita á landsvísu að fenginni umsögn Ráðgjafamiðstöðvar landbúnaðarins, fagráðs í sauðfjárrækt og erfðanefndar landbúnaðarins.
Höfundur er sérgreinadýralæknir jórturdýrasjúkdóma hjá MAST.
