Framandi tegundir í sjónmáli

Markmið vinnustofunnar var að efla þekkingu og samráð um stöðu framandi tegunda á Íslandi, skoða helstu áhættuþætti og hvaða forvörnum er hægt að beita.

Froskar í Garðabæ, gullfiskar í Elliðaárdal

Fremstu vísindamenn á hinu alþjóðlega sviði fluttu erindi á vinnustofunni sem var haldin í samstarfi nokkurra stofnana, þar á meðal Náttúrufræðistofnunar, Matvælastofnunar, Lands og skógar og Hafrannsóknastofnunar og fór fram í liðinni viku. Mikill áhugi var á vinnustofunni og yfir 80 manns tóku þátt. Gera þarf greinarmun á tegundum sem berast hingað af sjálfsdáðum og þeim sem koma vísvitandi eða óvart af mannavöldum, hið síðarnefnda var viðfangsefni vinnustofunnar.

Snorri Sigurðsson, sviðsstjóri náttúruverndar hjá Náttúrufræði- stofnun og einn skipuleggjenda, segir samtal og samstillingu milli stofnana um málefnið vera að aukast. Skýrari alþjóðleg áhersla sem endurspeglast betur í stefnumótun íslenskra stjórnvalda, og aukin þekking hafi þar sitt að segja. Umræðan hefur hingað til of mikið beinst að frekar fáum tegundum og vistkerfum meðan ýmislegt annað áríðandi fær litla athygli.

Í því samhengi nefnir Snorri dæmi um framandi tegundir í fersku vatni en töluvert er til dæmis um að hinum og þessum lífverum sé sleppt í tjarnir og vötn úr fiskabúrum landans og þá er fjöldi skordýra og annarra smádýra sem berast til landsins með ýmiss konar varningi mikill og ekki nægilega vel þekktur en sum þeirra hafa þegar valdið töluverðum skaða, t.d. skordýr eins og asparglyttan, birkikemban og birkiþélan sem margir kljást við í trjárækt og hafa sennilega borist til landsins með innflutningi á plöntum eða viði.

Það sem sé að gerast í hafinu hafi einnig verið of lítið rannsakað segir hann. Reglur og eftirlit með losun kjölfestuvatns og lífverum sem setjast á kili báta og skipa séu dæmi um smitleiðir sem þurfi að fylgjast mjög vel með og bregðast við því, með þeim geti borist óværur hvaðanæva að af hnettinum.

Horft inn í sjóndeildarhringinn

Meðal þeirra sem fluttu erindi á vinnustofunni var dr. Deah Lieurance ,sem er sérfræðingur í líffræði og stjórnun ágengra tegunda við Penn State-háskóla í Bandaríkjunum, og ræddi um mikilvægi þess að nota gagnreyndar aðferðir til að skima eftir því sem gæti leynst á sjóndeildarhringnum (Horizon Scanning), þ.e.a.s. skoða hvaða tegundir gætu borist til landsins af mannavöldum í framtíðinni og valdið mögulegum skaða og eru þegar á sambærilegum svæðum sem í tilfelli Íslands væru til dæmis Færeyjar og Skotland.

Deah sagði virkar forvarnir dýrmætar, það geti verið dýru verði goldið sem ekki er staðið vörð um og haft áhrif bæði á umhverfið og efnahaginn. Mikilvægt sé að gera vel ígrundaðan hnitmiðaðan lista yfir mögulega vágesti sem gerlegt sé að fylgjast með, sé hann of langur verði það ógerningur. Hvorki er til listi yfir ágengar tegundir sem þegar hafa numið land né listi yfir mögulega vágesti sem gætu borist til Íslands.

Komuleiðir framandi tegunda

Dr. Laura Meyerson sem ritstýrir Biological invasions, alþjóðlega virtu vísindatímariti um framandi tegundir og starfar nú tímabundið á Íslandi á vegum Fullbrigt-stofnunarinnar, ræddi um komuleiðir nýrra tegunda sem séu helst með flutningi farms, fólks og annarra lífvera með skipaflutningum eða flugi. Hún sagði frá því að tegundir geti numið land en lítið farið fyrir þeim í lengri tíma, þær jafnvel legið í dvala. Þegar aðstæður verði hagstæðar, til dæmis við hlýnun í veðri, geti þeim tekið að fjölga og breiðst mikið út.

Spánarsnigillinn sem barst til Íslands með garðyrkjuvörum geti verið dæmi um slíka tegund en framandi tegundir eigi sér gjarnan fáa eða enga náttúrulega óvini í nýjum heimkynnum sem ýtir undir fjölgun þeirra. Skaði getur verið mismikill bæði í sjó og á landi.

Í erindi sínu tók dr. Pawel Wasowicz, sem er sviðsstjóri grasafræði hjá Náttúrufræðistofnun, undir og benti á að Ísland standi illa hvað varðar þekkingu á þeim tegundum sem þegar eru á landinu, heildaryfirlit vanti. „Það sem við tökum seint eftir er mjög líklegt að verði kostnaðarsamt fyrir okkur síðar.“ Hann sagði að samanborið við önnur lönd séum við miklir eftirbátar og sé ekki til nákvæmur tegundalisti þá vanti grunninn.

Fyrirbyggjandi aðferðir

Allar stærstu stofnanir á alþjóða- vettvangi sem eru að fjalla um náttúruvernd, líffræðilega fjölbreytni og tengd umhverfismál hafa skilgreint framandi ágengar tegundir sem mikla ógn á heimsvísu í mörg ár, segir Snorri, þetta séu því mjög vel ígrunduð vísindi. Alþjóðlega séu til ótal drastísk dæmi um að tegundir hafi dáið út vegna áhrifa framandi ágengra tegunda eða að vistkerfi hafi tekið miklum breytingum þó við eigum ekki mörg slík afgerandi dæmi til hér á landi enn sem komið er.

Hann segir að þó megi víða sjá miklar breytingar á tegunda- samsetningu og starfsemi þurrlendis- vistkerfa og á grunnsævi þar sem nýlegar framandi tegundir, s.s. grjótkrabbi og svartserkur, hafi fjölgað sér mikið og orðið ríkjandi á þeim búsvæðum sem þeir nýta sér. Áhrifin til lengdar á aðrar innlendar tegundir séu ekki að fullu þekkt.

Í þessu samhengi er talað um heita reiti sem eru þeir staðir sem ferðamenn fara fyrst á eftir komu til Íslands. Þar sé sérlega mikilvægt að hafa eftirlit og vinna með forvarnir. Deildartunguhver er nefndur sem dæmi um stað þar sem nýjar tegundir hafa tekið sér bólfestu og er rekið til fræja sem ferðamenn bera með sér á gönguskónum. Hverasvæði eru svæði sem teljast sérstaklega viðkvæm og verðmæt hér á landi. Eins og kom fram í erindi Pawels stafar þeim nú þegar ógn af framandi tegund sem er mosategundin, hæruburst, sem hefur dreifst hratt um hverasvæði víða um land. Talið er öruggt að tegundin hafi borist og dreifist með ferðafólki.

Gott regluverk í Evrópusambandinu

Í Evrópusambandinu svo og á Bretlandi eru forvarnir virkar og vinna á þessu sviði vel fjármögnuð sagði dr. Helen Roy frá háskólanum í Exeter í erindi sínu, það sé grundvöllurinn að því að ná árangri. Helen fjallaði um áhættumat og áréttaði að ekki stafi endilega hætta af nýjum tegundum, hversu duglegar þær eru að dreifa sér og reiðir af í samkeppni við aðrar tegundir skipti máli og eins hvaða áhrif þær hafi á þau vistkerfi sem fyrir eru. Áhrifin geti verið víðtæk í landbúnaði, á heilsufar og jafnvel menningu. Hún segir eyjur vera sérstaklega berskjaldaðar.

Lönd eða svæði sem eru með sérstaka náttúru eins og Nýja-Sjáland og Havaí vinna einnig með ríkulegar forvarnir, banna til dæmis innflutning á ávöxtum og rannsaka gönguskó ferðamanna sem þurfa að vera nýir eða hafa gengist undir sótthreinsun við komu til landsins. Þær reglur gilda að sjálfsögðu um ferðamenn og íbúa landsins sem fara úr landi með sinn búnað.

Mótsagnir í lögum og reglum

Í erindi sínu sagði Helga Ösp Jónsdóttir, sérfræðingur hjá Landi og skógi, innflutning á mold vera ágreiningsmál. Hér væru í gildi séríslenskar reglur um innflutning plantna og plöntuafurða sem samræmast ekki reglum Evrópusambandsins. Einnig sé þekkt að viðarumbúðir, s.s. vörubretti og trékassar, geti borið með sér skaðvalda. Veikasti hlekkurinn sé þó skortur á fræðslu og miðlun á upplýsingum til almennings.

Aðstæður á Íslandi hafa breyst hratt og það sem verndaði Ísland áður gerir það í mun minna mæli. Dr. Bjarni Kristófersson, vatnalíffræðingur og prófessor frá Háskólanum á Hólum, sagði löggjöf vera rúma þegar kæmi að innflutningi á framandi tegundum úr plönturíkinu. Hann sagði mótsagnir vera í lögum og reglugerðum sem skapi ringulreið, kerfið sé brotakennt. Hann sagði mikilvægt að ná stjórn á helstu smitleiðum og samræma lög og reglur með tilliti til allra tegunda. Þörf sé á sameiginlegu eða í það minnsta vel samræmdu kerfi fyrir innflutning, áhættumati og auknu eftirliti. Hann segir eftirlit tengt hestamennsku og fiskveiðibúnaði vera í nokkuð góðu lagi en það vanti alveg fyrir flest annað sem flutt er til landsins.

Snorri vonast eftir gerjun í kjölfarið af góðu faglegu samtali og að hægt verði að setja niður helstu niðurstöður vinnustofunnar í greinargerð til stjórnvalda. „Við vitum að þetta er flókið viðfangsefni og umdeilt,“ segir Snorri. Hann segir greinargerð frá þessum hópi geta orðið mikilvægt innlegg inn í vinnu í málaflokknum en í nýrri stefnu Íslands um líffræðilega fjölbreytni er skýrt kveðið á um þörf fyrir að rýna í regluverkið og lagaramma, fara í ýmsar úrbætur og skýra ábyrgð um málefni framandi tegunda.