Hitastig sjávar að vetri aldrei hærra
Niðurstöður mælinga sýna að hitastig sjávar og selta hafa aldrei verið hærri að vetrarlagi. Varmaflutningur með straumum norður Atlantshafið er gríðarmikill.
Hafrannsóknastofnun lauk reglubundnum leiðangri mælinga við Íslandsstrendur um miðjan febrúar. Samkvæmt þeim er hitastig í efstu 200 m sjávarins almennt hærra en langtímameðaltalið. Hærra hitastig suður af landinu bendir til þess að Atlantssjórinn sé að endurheimta fyrri styrk og bendir til stórskala varmaflutnings til norðurs sem gæti haft áhrif á veðurfar á Íslandi og víðar.
Náttúruleg sveifla stór á Íslandi
Steingrímur Jónsson hafeðlisfræðingur, sérfræðingur hjá Hafrannsóknastofnun og prófessor við Háskólann á Akureyri segir hitastig sjávar hafa mikil áhrif bæði á sjóinn og veðurfarið á landi. Vitað er að sjór hefur almennt verið að hlýna í heimshöfunum af mannavöldum en náttúruleg sveifla á Íslandi sé stór, sérstaklega fyrir norðan land. Hann segir mælingarnar sem Hafrannsóknastofnun gerir sýna ástandið eins og það er tiltekna daga, en mikið gagn gæti verið af stöðugum mælingum. Breytileiki sé mikill á milli ára en óvíst er hvernig hlýindakaflar hafa áhrif á djúpsjávarmyndun og hver þróunin verður.
Almennt hefur hitastig sjávar verið að hækka síðan 1970 þegar regluleg árstíðabundin langtímavöktun hófst en sveiflurnar eru töluverðar. Mismunandi sjógerðir streyma réttsælis í kringum landið, suður úr höfum streymir Atlantssjór sem er heitari og saltari og að norðan pólsjór eða svalsjór sem eru kaldari og minna saltir. Hitastig og selta náðu lágmarki 2017 en talið er að sjórinn sem olli því hafi komið frá Labradorhafinu á milli Grænlands og Kanada. Sá sjór hafi verið minna saltur og kaldari og blandast við Atlantssjóinn sem fyrir var á svæðinu.
Atlantssjórinn ríkjandi norðan og sunnan
Norðan Íslands er Atlantssjór í breytilegu magni í bland við pólsjó og svalsjó og við Siglunessniðið náði hitastig 5°C. Nú er Atlantssjórinn ríkjandi fyrir norðan land en hann er bæði heitur og saltur. Atlantssjórinn teygir sig nú allt austur að Langanesi sem hlý tunga undir yfirborðinu. Steingrímur segir breytileika vera meiri fyrir norðan land en fyrir sunnan þar sem Atlantssjórinn er almennt ríkjandi. Hann segir hitastig og seltu oft fylgjast að, pólsjórinn sé bæði kaldari og minna saltur.
Gerðar voru mælingar á 100 stöðvum og bæði hitastig og selta mæld. Eins var sýnum safnað á mismunandi dýpum til greininga á næringarefnum, súrefni og ólífrænu kolefni sem gefur upplýsingar um sýrustig sjávarins. Ferðin var einnig nýtt til að gera mælingar í nokkrum fjörðum og strandsvæðum og verður hægt að nýta þær og sambærilegar mælingar í komandi leiðöngrum til að vakta umhverfisáhrif sjókvíaeldis. Niðurstöður þeirra mælinga liggja enn ekki fyrir.
Veltihringrás Atlantshafsins
Aðspurður um hvort mælingarnar hafi áhrif á niðurstöður nýlegra rannsókna á veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) sem leitt hafa líkur að því að hún sé að veikjast og geti haft stórtæk áhrif á veðurfar í heiminum, segir hann að í raun sé erfitt að tengja þær við AMOC sem sé langtímafyrirbæri. Hann segir Hafrannsóknastofnun hafa mælt streymi Atlantssjávar og djúpsjávar um Grænlandssund árum saman og samkvæmt þeim sé sá hluti veltihringrásarinnar frekar að aukast sem sé í raun í andstöðu við rannsóknir sem segja að AMOC sé að veikjast.
„Við höfum verið að mæla hvað berst mikið af Atlantssjó norður fyrir land og í Norðurhöf og erum búin að gera það í 20-30 ár og höfum ekki séð annað en að það flæði sé frekar að aukast.“ Hafrannsóknastofnun hefur verið í samstarfi við til að mynda Færeyinga, Norðmenn, Skota og fleiri lönd sem gera sambærilegar mælingar hjá sér. Mælingar frá Íslandi hafa beinst að svæðinu í Grænlandssundi, meðan Færeyingar og Skotar hafa mælt flæðið við Færeyjar og Skotland. Sunnar í Atlantshafinu hafa verið vísbendingar um minnkaðan straum en það sé erfitt að sjá á mælingum héðan. Steingrímur segir megnið af djúpsjónum sem kemur yfir hrygginn á milli Grænlands og Skotlands sökkva í Atlantshafið og að sá straumur virðist stöðugur.
„Aðalatriðið er að fylgjast vel með því sem er að gerast og við mættum alveg vera duglegri við það, en það er mjög dýrt að stunda slíkar rannsóknir“ segir Steingrímur og segir að til þyrfti að koma samstarf við öfluga aðila alþjóðlega til að sinna stöðugum mælingum. Hafrannsóknastofnun búi þó yfir lengstu mælingum á þeim hluta AMOC sem er við Ísland og að þær séu góðar mælingar.
Hlýtt sumar framundan
Gríðarlegur varmi flyst með hafstraumunum sem ferðast að sunnan og norður eftir Atlantshafinu. Hitastig sjávar hefur áhrif á lofthita með því móti að varminn fer upp í andrúmsloftið og hitar það og færir okkur hlýrra loftslag. Hitastig sjávar sem er afleiðing af samsetningu hans og straumum um hnöttinn hefur mikil áhrif á loftslag. „Maður sér það hér á Akureyri að nú er norðanátt en tiltölulega hlýtt“ segir Steingrímur. Meðal lofthiti árið 2025 var sá hæsti sem mælst hefur frá því að mælingar Veðurstofu Íslands hófust.
Áhrif hlýnandi loftslags eru margslungin en fyrir landbúnað á Íslandi geta þau verið mjög jákvæð, fært með sér lengra og heitara ræktunartímabil sem er sérlega hagkvæmt fyrir hverskyns útiræktun og betri tíð fyrir búfénað. Þegar sjór er heitur er oft meiri úrkoma sem hefur sína kosti og galla. Steingrímur segir heitari sjó nú vera útbreiddan norðan við land. Það taki sjóinn tvo til þrjá mánuði að fara frá Hornbjargi og austur á Langanes en svo geti allt gerst. Byggt á nýju mælingunum gerir hann því frekar ráð fyrir hlýindum á komandi sumri.
