„Við náum ekki að uppfylla markaðsþörf í neinni tegund í dag“

Halla Sif Svansdóttir Hölludóttir, garðyrkjubóndi og eigandi Sólskinsgrænmetis, segir engar einar afgerandi ástæður hafa ráðið því að hún fór út í garðyrkju. „Ég er svona ekki með neitt eitt gott, skýrt svar við því,“ segir hún. Hún er alin upp á blönduðu búi á Snæfellsnesi og hafði lengi unnið í ferðaþjónustu áður en hún fór að leita næstu skrefa. Á sumardaginn fyrsta heimsótti hún Garðyrkjuskólann og skráði sig síðan í fjarnám. Þegar Covid skall á fór námið alfarið fram í fjarkennslu.

Um svipað leyti fór hún – í gegnum fjölskyldutengsl – að skoða garðyrkjustöð á Flúðum. Þar áttaði hún sig á að mögulegt væri að taka við rekstrinum. Nýir lánamöguleikar frá Byggðastofnun, ætlaðir til að styðja kynslóðaskipti, réðu einnig miklu. „Svo fór boltinn bara að rúlla og hefur ekki stoppað síðan,“ segir hún.

Tvær stöðvar og vaxandi starfsemi

Sólskinsgrænmeti rekur nú tvær garðyrkjustöðvar. „Við erum aðallega með smátómata, tvær tegundir, og svo ræktum við tómata og gúrkur,“ segir Halla. Á sumrin hafa þau einnig verið með útiræktun. Í lok síðasta árs hófu þau jarðarberjaræktun í elstu gróðurhúsunum þar sem tómatar gáfu lakastan árangur.

Í annarri stöðinni á Melum er lítil verslun þar sem afurðir eru seldar beint frá býli. Þar hafa þau getað prófað fleiri tegundir og sinnt lítilli tilraunaræktun.

Á tímabili voru þau einu framleiðendurnir á sellerí í útiræktun. En veðurfarið hefur gert útiræktunina erfiða. „Við höfum svolítið minnkað við okkur þar og lagt áherslu meira á ræktunina inni,“ segir hún. Heildarræktun úti verður líklega aðeins 1–2 hektarar í sumar, samanborið við 8–9 hektara áður.

Selst allt sem framleitt er – og meira mætti framleiða

„Hann hefur bara gengið vel,“ segir Halla um reksturinn. Framleiðslan hefur aukist mikið og salan gengur hratt. „Það er mjög gaman að vinna í umhverfi þar sem selst eiginlega allt sem þú framleiðir.“ Á ákveðnum tímum fyllir fyrirtækið upp í skammvinn bil í innlendri framleiðslu, en almennt er eftirspurn meiri en framboð. „Við værum helst bara til í að geta framleitt meira.“

Aðstæður til að stækka framleiðslu eru þó takmarkaðar af húsakosti og fermetrum. Þar kemur tækniþróun til skjalanna.

LED væðing og ný tækni breytir leiknum

Halla segir gríðarlega tækniþróun eiga sér stað í garðyrkju. Þar vegur LED væðingin þungt. Fyrirtækið fékk styrk úr Orkusjóði til að skipta út lýsingu. „Þetta verður ótrúlega stórt skref, eiginlega bara stökk fyrir garðyrkjuna á Íslandi,“ segir hún.

Nýju lamparnir koma í maí og verður þá skipt út næstu 4–5 mánuði. Í fyrstu verður notast við „hybrid“ lýsingu, blöndu af gömlu og nýju, þar sem LED ljósin gefa breiðvirkari lýsingu og spara rafmagn. „Við spörum ansi margar kílóvattstundir,“ segir hún.

Að auki mun aukin sjálfvirkni og nákvæmnisstýring bæta nýtingu á vökvun, áburði og loftslagi. Hún nefnir blaðhitamæla, ljósmæla og önnur skynjaratæki sem gera kleift að hagræða betur. Gervigreind mun að hennar mati síðar fá stærra hlutverk. „Til að besta umhverfið, kannski bara klukkutíma fyrir klukkutíma.“

Eigin dreifing og vörumerki

Sólskinsgrænmeti fór 2023 út úr Sölufélagi garðyrkjumanna. Frá maí 2024 hefur fyrirtækið dreift vörum sínum sjálft. „Við vorum tilbúin að taka af skarið og byggja upp eigið vörumerki og markaðssetningu á okkar forsendum,“ segir Halla.

Það krafðist nýrra umbúða, eigin dreifingarbíls og starfsfólks í sölu og markaðssetningu. Hún segir þetta hafa verið krefjandi skref en farsælt. „Við höfum náð að byggja upp mjög góða og stöðuga dreifingu.“

Upprunamerkingin Íslenskt staðfest var tekin upp samhliða. „Hún hefur reynst vel. Mér finnst mikilvægt að merkingin sé tekin út af óháðum aðila.“

Þörf á hvötum og endurskoðun kerfisins

Um stöðu greinarinnar segir Halla að tækifæri séu mikil. Markaðshlutdeild íslenskrar framleiðslu hafi dregist saman, en eftirspurnin sé klárlega til staðar. „Ég held að við séum ekki að uppfylla markaðsþörf í eiginlega neinni tegund í dag.“

Hún telur stuðningskerfið þurfa að þróast, einkum ef fjölbreyttari ræktun á að verða að veruleika. A greiðslur nái aðeins til tómata, gúrku og papriku, en allt annað falli undir B greiðslur sem greiddar eru eftir fermetrum. „Ég held við séum í dauðafæri til þess að sýna fram á að við getum aukið framleiðsluna okkar mjög mikið,“ segir hún og vill sjá greiðslurnar styðja betur við nýjar tegundir og þróun.

Nýliðun og stærð búanna

Halla segir meðalaldur garðyrkjubænda hækka og býlin stækka. Fyrir nýja aðila skipti sköpum að fá lán, þekkingu og stuðning – bæði frá þeim sem þeir taka við af og frá kerfinu. „Það er svolítið skrýtið að labba inn í einhverja aðra ræktun sem einhver fjölskylda hefur byggt upp í gegnum kynslóðir,“ segir hún og hrósar fyrri eigendum fyrir stuðninginn.

Hún telur afar mikilvægt að garðyrkja birtist sem raunhæfur og spennandi starfsvettvangur. „Að fólk finni fyrir því að það er rosalega mikil nútímavæðing í gangi. Þetta getur verið arðbært og skemmtilegt og lifandi umhverfi.“

Hæg eða hröð uppbygging – en tækifærin mikil

Að lokum segir Halla að stuðningskerfið þurfi að styðja við fjölbreyttari ræktun og þróun greinarinnar þannig að bændur þori að taka skrefin til nýrrar framleiðslu. „Ég held að garðyrkjubændur vilji framleiða meira almennt og greinin sé tilbúin til þess að vaxa.“