Af hverju þurfum við að ræða um geðheilbrigði bænda?

Íslenskur landbúnaður er óumdeilt ein af undirstöðuatvinnu greinunum á Íslandi.

Á sama tíma og bændum er ætlað að auka framleiðslu og tryggja fæðu- öryggi þjóðar á viðsjárverðum tímum starfa þeir við mjög krefjandi starfsskilyrði. Vinnuumhverfi bænda er því flókið og afar brýnt að kanna reglulega líðan og hag stéttarinnar auk þess að efla forvarnir og bæta þekkingu á aðstæðum þeirra. Bændur þekkja ekki styttingu vinnuvikunnar, helgar- eða sumarfrí. Heimilislíf bænda er samtvinnað vinnu þeirra með löngum og óreglulegum vinnustundum en skepnum þarf að brynna jafnt á jólum sem hásumrum. Afleysingaþjónusta fyrir bændur er afar takmörkuð og mikið traust er lagt á nánustu aðstandendur eða næsta nágranna. Það að hringja sig inn veikan bitnar á dýrunum og gæti skilgreinst sem dýraníð.

Líðan íslenskra bænda var síðast könnuð í rannsókn sem birt var í Læknablaðinu árið 2009.

Niðurstöður þeirrar rannsóknar bentu til þess að líðan bænda væri á þeim tíma betri en Íslendinga almennt en þar sem 14 ár eru liðin síðan líðan bænda var könnuð er fullt tilefni til að endurmeta stöðuna í dag.Vísbendingar eru nefnilega um að andleg vanlíðan, streita og kvíði sé að aukast meðal bænda hér á landi og hafa síðustu ár reynst mörgum bændum erfið. Einkum þarf að horfa til þeirra sem hafa þurft að skera niður í bústofni vegna dýrasjúkdóma, þar sem geðheilsa bænda og dýravelferð eru nátengd.

Umræða um geðrænan vanda er nefnilega viðkvæmari en önnur heilsutengd umræða. Henni fylgir oft óþörf skömm og almennt er talið að fólk veigri sér lengur við að leita hjálpar við þess konar kvillum, meðan líkamlegir kvillar fá yfirleitt snögga meðferð. Andleg vandamál er því oft erfiðari að greina og liggja djúpt falin lengur en aðrir kvillar.

Með það í huga verður á næstunni lögð netkönnun fyrir íslenska bændur til að kanna líðan og seiglu þeirra. Auk þess verður spurt um áform bænda til flutninga og fyrirætlanir um að skipta um atvinnugrein á næstu árum. Rannsóknin er unnin af Rannsóknamiðstöð Háskólans á Akureyri í samvinnu við Bænda- samtök Íslands og mun vonandi hjálpa til við að koma umræðunni upp á yfirborðið.

Seigla íslenskra bænda hefur ekki verið metin áður en seigla er hæfni til jákvæðrar aðlögunar í erfiðum aðstæðum. Þeir sem hafa meiri seiglu takast betur á við streitu og mótlæti og eru ólíklegri til að þróa með sér geðræn vandamál. Þar að auki verður athugað hvort munur sé á líðan bænda og líðan annarra Íslendinga á vinnumarkaði, að teknu tilliti til lýðfræðilegra þátta (s.s. kyns, aldurs, menntunar og fjárhagsstöðu). Loks verður skoðað hvort munur sé á líðan bænda eftir því hvort þeir hafi áform um að flytja eða skipta um atvinnugrein á næstu árum.

Að geta veitt bændum bjargir til að þekkja merki streitu og andlegrar vanlíðunar er lýðheilsumál. Mikilvægt er að hefja vitundarvakningu um þessi mál meðal bænda og miðla til þeirra og aðstandenda greiðum leiðum til sjálfsbjargar. Bændur eru misjafnir eins og þeir eru margir en fyrsta skrefið er að átta sig á, þekkja og viðurkenna vandann.
Bændasamtökin hófu átak í fræðslumálum til bænda um andlega heilsu en haustið 2022 var verkefnið sett af stað. Framleidd voru fræðslumyndbönd sem byggja á jafningjafræðslu, þar sem bændur sem lent hafa í áföllum deila með öðrum sínum frásögnum og segja frá reynslu sinni og er aðgengilegt öllum þeim sem eru hluti af Bændasamtökum Íslands Bændageð er verkefni sem miðar að því að hjálpa til við að taka þetta fyrsta skref. Með jafningjaupplýsingum og reynslusögum er auðveldara að spegla sig í aðstæðum annarra og þá mögulega gera sér fyrr grein fyrir því í hvaða sporum viðkomandi stendur.

Við viljum halda áfram að vinna að forvörnum og aðstoða bændur og aðstandendur þeirra við að læra hvernig koma megi auga á vísbendingar um hrakandi andlega heilsu, því það er mikilvægt að huga að andlegri heilsu bænda þegar kemur að fæðuöryggi þjóðar og dýravelferð. Bændageðið, fyrsta skrefið í átt að bættri líðan.