Geta ómmælingar hjálpað við val á ásetningsgripum?

Á síðustu þremur árum hefur verið unnið að markvissri gagnasöfnun með því að ómmæla þykkt vöðva og fitu í baki íslenskra holdagripa. Með vaxandi gagnasafni sem tengir saman ómmælingar og sláturupplýsingar má í auknum mæli greina hvernig vöðvadýpt og fituþroski tengjast vexti, stærð og afurðaeiginleikum gripa. En hvaða upplýsingar geta þessar mælingar gefið bændum um gripina á meðan þeir eru enn á fæti?

Ómmælingar á gripum á fæti til að meta þykkt bakvöðva og bakfitu hafa verið notaðar markvisst í kynbótastarfi sauðfjár hér á Íslandi síðan um miðjan tíunda áratuginn. Þær eru orðnar fastur hluti af hauststarfinu í sauðfjárræktinni og hafa hjálpað bændum að velja vöðvameiri gripi til ræktunar árum saman. Ómmælingar á holdagripum eru vel þekktar í löndum eins og t.d. Noregi, Bandaríkjunum og Skotlandi. Innleiðing ómmælinga á holdagripum á Íslandi hófst vorið 2024 með styrk frá Þróunarfé nautgriparæktarinnar. Einnig var aftur veittur styrkur til áframhaldandi ómmælinga og gagnasöfnunar árin 2025 og 2026.

RML hefur sett upp ákveðnar kröfur um að aðstaða við ómmælingar skuli tryggja bæði öryggi manna og dýra. Notuð eru sömu aldursskilyrði og í Noregi en allir holdagripirnir eru á aldrinum 290–460 daga við mælingu. Gripirnir eiga að vera af holdakyni og hlutfall hins íslenska mjólkurkúakyns má að hámarki vera 20%. Aðalástæða þess er að viðmiðin fyrir ómmælingar eru miðuð að norska angusholdakyninu.

Vorið 2025 komu rúmlega 370 gripir til ómmælingar á 7 búum á Norðurlandi og Suðurlandi, gagnasafnið telur því núna um 750 gripi með mælingar á þykkt bakvöðva og -fitu. Sláturupplýsingar fyrir um 480 gripi sem hafa komið til ómmælingar bættust í safnið og því hægt að skoða tengsl ómmælingar við holdfyllingu.

Ómmælingar endurspegla búskap, uppeldi og erfðir

Í nýútgefinni skýrslu á heimasíðu RML má skoða niðurstöður ómmælinga og tengsl þeirra við aldur, vöxt og holdfyllingu. Þar sem gögnin koma frá búum með ólíkar framleiðsluaðferðir og markmið, endurspegla niðurstöðurnar bæði erfðir og uppeldisaðstæður, fremur en beinan samanburð milli búa.

Brjóstmál sem staðgengill fyrir þyngd

Samhliða ómmælingum eru gripirnir vigtaðir og/eða tekið brjóstmál af þeim en það er lykilþáttur að geta tengt þykkt ómvöðva og ómfitu við stærð gripa. Þyngd er besti mælikvarðinn á stærð, en niðurstöðurnar sýna að brjóstmál getur nýst vel til að meta stærð gripa þar sem aðstaða til vigtunar er takmörkuð. Nánari upplýsingar um samband brjóstmáls og þyngdar og líkan til að áætla þyngd út frá brjóstmáli má finna í lokaskýrslunni á heimasíðu RML.

Samband ómmælingar og sláturmats

Skýrt jákvætt samband er milli þykktar bakvöðva og -fitu annars vegar og stærðar gripa hins vegar sem þýðir að eftir því sem gripir eru þyngri og/eða með meira brjóstmál á ákveðnum aldri hafa þeir að jafnaði þykkari bakvöðva og -fitu (Mynd 1).

Skoðað var hvort tengsl væru milli ómmælingar og sláturmats. Svo virðist að gripir með þykkri ómvöðva og hærri fallþunga fái að jafnaði betra gerðarmat við slátrun (mynd 2). Svipað mynstur sást fyrir fitu þar sem gripir með meiri ómfitu fengu að jafnaði hærra fitumat við slátrun. Tengslin voru þó ekki jafn skýr og fyrir ómvöðva og gerðarmat. Þótt breytileiki milli einstaklinga sé töluverður benda niðurstöðurnar til að vöðva- og fitudýpt geti gefið gagnlegar vísbendingar um sláturmat gripa síðar á lífsleiðinni. Þetta er í samræmi við erlendar rannsóknir.

Jafnframt benda niðurstöðurnar til að gripir sem vaxa vel fram að ómmælingu haldi oft áfram að sýna góðan vöxt fram að slátrun. Þá bentu niðurstöðurnar til þess að gripir sem ná ákveðnum fallþunga á ungum aldri væru oftar í hærri gerðarflokkum en gripir sem ná sama fallþunga síðar. Með öðrum orðum virtist vera tilhneiging til að yngri gripir fengju betra gerðarmat en eldri gripir við sambærilegan fallþunga, þó breytileiki milli einstaklinga væri mikill. 

Í öllum eiginleikunum var eðlilegur kynjamunur þar sem naut eru að jafnaði stærri, með þykkari bakvöðva og betri gerð en kvígur. Kvígur eru hins vegar að jafnaði með þykkari ómfitu og hærra fitumat við slátrun, sem styður að vöðvaþroski er mismunandi eftir kyni.

Feðraáhrif

Munur milli feðra kom fram í nokkrum eiginleikum, sem bendir til að erfðir hafi áhrif á vöðvadýpt og -fitu, fallþunga og gerð gripa. Þótt umhverfi og bústjórn skipti einnig miklu máli styðja niðurstöðurnar að nákvæmar ætternisupplýsingar eru mikilvægar við þróun framtíðarkynbótastarfs í holdagriparækt.

Í ómmælingum vorið 2026 komu fram fyrstu afkvæmi undan gripum sem hafa fengið ómmælingu og því áhugavert að skoða ætternistengsl með nýjum gögnum þegar farið er að vinna úr þeim.

Ómmælingar – gagnlegt verkfæri til framtíðar

Niðurstöður verkefnisins eru í góðu samræmi við það sem erlendar rannsóknir hafa sýnt um notagildi ómmælinga í holdagriparækt. Tengsl milli ómmælinga, stærðar gripa og holdfyllingar benda til að mælingarnar geti nýst sem viðbótarupplýsingar við val á ásetningsgripum og mat á framleiðslueiginleikum. Ómmælingar eru enn á fyrstu stigum í íslenskri holdagriparækt en fyrstu niðurstöður benda til að hægt sé að afla mikilvægra upplýsinga um vöðva- og fituþroska og vöxt gripa á aldrinum 290-460 daga. Áframhaldandi gagnasöfnun verður lykillinn að því að auka öryggi niðurstaðna og meta betur hvernig ómmælingar tengjast afurðaeiginleikum og erfðum gripa. Því fleiri gripir sem mældir eru og tengdir við ætternis- og sláturgögn, þeim mun sterkari verður grunnurinn íslenskri fyrir framtíðarkynbótastarf í holdagriparækt. Sérstaklega verður áhugavert að fylgjast með afkvæmum gripa sem hafa sjálfir verið ómmældir og kanna hvernig mælingarnar geta nýst í framtíðarkynbótastarfi íslenskrar holdagriparæktar.

Höfundur sinnir ráðgjöf í loðdýrarækt og þjónustu við bændur hjá RML.