Beit mjólkurkúa

Beit mjólkurkúa hefur lengi verið sjálfsagður hluti af íslenskri mjólkurframleiðslu hér á landi og raunar er gerð krafa um að kýr fái að fara út yfir sumartímann. Sú þróun sem orðið hefur í fjósagerð og bústjórn á undanförnum áratugum hefur þó kallað á ákveðnar breytingar á því hvernig nýta eigi beitina því það er nefnilega ekki sjálfgefið að kýr nýti beit vel. Það fer allt eftir því hvernig skipulagið er og hvernig beitinni er stjórnað. Þess utan er ekki sjálfgefið að kúm líði betur úti en inni í fjósi, lykillinn liggur í því hvernig beitin er skipulögð og framkvæmd enda er beitin í raun í samkeppni við nútíma fjós. Þau eru hönnuð út frá áratuga rannsóknum á þörfum mjólkurkúa þar sem þær fá aðgang að mjúkum og þurrum legusvæðum, góðri loftræstingu, hreinu vatni og með stöðugt aðgengi að fóðri. Því þarf beitin að standast samanburð við þetta manngerða umhverfi. Markmiðið á því ekki aðeins að vera að hleypa kúnum út, heldur að tryggja að útiveran skili bæði bættri velferð og góðum afurðum.

Almennar kröfur

Þegar horft er til þeirra krafna sem mjólkurkýr gera til beitar og útivistar, er svo sem ekkert nýtt undir sólinni í þeim efnum. Hér gildir enn það sem hefur verið margskrifað um í fyrri tölublöðum Bændablaðsins, en verða hér rifjuð stuttlega upp:

Tryggt aðgengi að hreinu vatni

Mikilvægasta atriðið til að draga fram, umfram önnur, þegar kemur að beit, þá er það vatn. Mjólkurkýr hafa gríðarlega vatnsþörf og stór hluti mjólkur er einfaldlega vatn. Kýr með 20–30 kg dagsnyt geta þurft um 80100 lítra af vatni á dag. Kýr drekka sjaldan en mikið í einu og ef langt er í vatnið þá drekka þær einfaldlega minna, sem hefur aftur bein neikvæð áhrif á nytina. Því er mikilvægt að hafa gott aðgengi að hreinu vatni, bæði í fjósi og úti á beit. Margar lausnir eru til fyrir vatn á beit, allt eftir því hvaða beitarkerfi eru í notkun. En mikilvægt er að hafa hugfast að gæði vatnsins skipta máli. Einföld regla er að ef þú vilt ekki drekka vatnið sjálf(ur), ekki ætlast til þess að kýrnar geri það þá.

Góðar gönguleiðir og undirlag

Kýr geta gengið langar leiðir, en það þýðir ekki að þær eigi að þurfa þess. Sérstaklega á búum með mjaltaþjóna er mikilvægt að fjarlægð frá fjósi að ystu beitarstykkjum sé hófleg, gjarnan innan við einn kílómetra. Þá þurfa gönguleiðir að vera þægilegar fyrir klaufdýr, þ.e. sléttar, þurrar og án grófra steina eða ójafna. Troðningur myndast oft á ákveðnum stöðum og ef ekkert er að gert verða þeir fljótt að leðju. Með einföldum aðgerðum, eins og að bera í þá fínkorna möl, má bæta úr slíkum vandamálum.

Skjól og legusvæði

Íslenskt veður getur verið krefjandi, jafnvel á sumrin, og því er mikilvægt að bjóða kúnum upp á skjól þegar vindur og rigning fara saman. Ef náttúrulegt skjól er ekki til staðar, má íhuga einfaldar lausnir eða tryggja að kýrnar hafi aðgang að fjósi þegar veður er slæmt. Þá skiptir legusvæðið úti einnig máli. Það ætti að vera þurrt ef hægt er og helst með smá halla. Blautt og óhreint undirlag getur haft neikvæð áhrif á júgurheilbrigði kúnna vegna aukinnar hættu á sýkingum.

Mjaltaþjónafjósin

Nú þegar þorri íslenskra kúa er mjólkaður með mjaltaþjónum er mikilvægt að skoða hvaða beitarkerfi henti einna best fyrir slíkan tæknibúnað. Í Noregi, þar sem einnig er löng hefð fyrir beit mjólkurkúa, hefur verið unnin töluverð vinna við þetta, enda er þróunin í fjósgerð þar einmitt á sömu leið og hér á landi. Af þeim sökum verður hér í þessari grein kafað aðeins niður í ráðleggingar norska afurðafélagsins Tine sem varða þessi mál og byggir eftirfarandi umfjöllun á skrifum Jon Kristian Sommerseth, sem starfar sem fóðursérfræðingur á ráðgjafasviði norska afurðafélagsins. Jon Kristian gerir greinarmun á því sem hann kallar framleiðslubeit eða almennri beit, en framleiðslubeit er hugtak sem hann notar fyrir beit mjólkurkúa þar sem ætlunin er að láta kýrnar taka upp meirihluta gróffóðursneyslu sinnar á beitilandi, og hefur skipt beitarkerfum framleiðslubeitar upp í fimm flokka.

1. Stöðug beit

Þetta kerfi er alþekkt hér á landi og hér er hjörðinni einfaldlega beitt á sama svæðið samfellt í nokkurn tíma, án nokkurra inngripa í beitarsvæðið. Þetta er líklega þekktasta form beitar hér á landi og var afar algengt fyrir nokkrum áratugum síðan og er mögulega enn. Til þess að þetta kerfi henti kúm þarf svæðið að vera frekar stórt enda nýtist beitargróðurinn ekki mjög vel í þessu kerfi.

Kostir

• Krefst lítillar vinnu yfir tímabilið, þar sem ekki þarf að færa gripi á milli beitarsvæða.
• Getur gefið góða beit á vorin og snemmsumars.

Ókostir

• Slök nýting grassins og stöðug beit krefst því stærra svæðis samanborið við önnur beitarkerfi.
• Hætta á að grasið vaxi úr sér.
• Ekki besta aðferðin fyrir mjólkurkýr.
• Viðbótarfóðrun gæti verið nauðsynleg.

2. Stýrð stöðug beit

Mjög svipað kerfi og „Stöðug beit“, en með þessari aðferð er beitarsvæðið stækkað yfir tímabilið til að bæta fyrir minnkandi grasvöxt og gæði beitargróðursins. Einnig er hægt að ná sama árangri með því að fækka kúnum á beitinni. Markmiðið er að halda beitargrasinu lágu yfir tímabilið og til að stjórna þessu er til dæmis hægt að heyja hluta af svæðinu og beita kúnum svo á endurvöxtinn síðar á beitartímabilinu. Líklegt er að margir kúabændur hér á landi notist við þetta kerfi í dag en til að ná góðum árangri þarf að fylgjast vel með grashæðinni og breyta svæðinu í takt við þarfir kúnna.

Kostir

• Hægt er að aðlaga svæðið og fjölda dýra að afköstum og gæðum beitarsvæðisins.
• Betri nýting beitarsvæðisins samanborið við „Stöðuga beit“.
• Minni þörf fyrir girðingar en t.d. þörf er á við „Skiptibeit“ eða „Randabeit“ (sjá síðar).

Ókostir

• Meiri vinna en þarf við „Stöðuga beit“.

3. Skiptibeit

Við skiptibeit er beitilandinu skipt niður í hæfilega stór hólf sem eru svo beitt koll af kolli oftast í 1-3 daga. Síðan er viðkomandi hólf látið spretta þangað til það er aftur orðið hæfilega sprottið og tækt til beitar á ný. Þannig er kúnum hverju sinni aðeins beitt á það gras sem er hæfilega sprottið og á meðan fær grasið í öðrum hólfum frið til að spretta. Sé beitargróðurinn ójafn í hæð eftir beitarlotu er oft notuð ruddasláttuvél til að jafna út beitina, svo næst þegar kýrnar koma Í SAMSTARFI VIÐ á beitarsvæðið sé það jafnsprottið.

Svo þetta kerfi virki þarf að hanna það vel og skipta beitarsvæðum búsins upp í hæfilega stór hólf og nægilega mörg hólf svo hvert þeirra nái nokkurra vikna hvíld áður en kýrnar beita niður hólfið á ný.

Kostir

• Aukin nýting grassins og minna tap á fóðurgæðum beitarinnar yfir sumarið/haustið, samanborið við „Stöðuga beit“.
• Auðveldara að stýra beitinni og koma þannig í veg fyrir mögulegan samdrátt mjólkurframleiðslunnar. Ókostir
• Krefst aukinnar vinnu samanborið við „Stöðuga beit“, þar sem mun lengri girðingar þarf fyrir þetta kerfi.
• Getur þurft fleiri brynningarstöðvar en önnur kerfi.
• Getur þurft viðbótarfóðrun síðsumars og hausts, ef ekki er hægt að stækka beitarsvæðið til að bæta upp fyrir minnkaðan grasvöxt hvers svæðis.

4. Randabeit

Randabeit er það kerfi kallað þegar gripunum er skammtað ákveðið magn af nýrri og ferskri beit í hvert skipti sem þeir fara á beitina. Þetta kerfi er aðallega notað þegar beitin er gæðamikil, verðmæt og í takmörkuðu magni s.s. þegar magn uppskeru er mikið eins og þegar beitt er á grænfóður. Gripunum er þá skömmtuð beitin með léttum rafstreng og þeir fá hæfilega rönd eða spildu í senn, einu sinni á dag eða oftar. Stundum er einnig rafstrengur á bak við kýrnar á beit, þ.e. sem þá gefur þegar beittu svæði hvíld svo það megi mögulega endurbeita síðar. Þetta kerfi byggir á því að allar kýr geti náð að éta samtímis, þ.e. svæðið sé nógu breitt til þess að allar kýrnar komist að hinu ferska beitarsvæði í einu.

Kostir

• Veitir jafnari beit og minni mun á gæðum og magni beitargróðurs, samanborið við aðrar aðferðir.
• Gefur góða nýtingu beitargróðursins, þar sem hlutfall beitargróðurs sem er troðinn niður er lágt.
• Auðveldara að greina frávikshegðun kúa, þegar gengið er á beitarsvæðinu með þeim.

Ókostir

• Vinnufrekt, þar sem færa þarf girðinguna allt að nokkrum sinnum á dag.
• Mikil umferð gripa um svæðið sem er beitt getur valdið því að svæðið vaðist upp í drullu.
• Hætta á að gras spretti úr sér snemmsumars, þegar grasvöxtur er góður en kýrnar ná mögulega ekki að halda í við sprettuna með beit sinni.

5. ABC-beit

Þetta er tiltölulega ný beitaraðferð og er ákveðið afbrigði af Skiptibeit þar sem áhersla er lögð á að kýr, sem mjólkaðar eru af mjaltaþjónum, éti sem mest af sínu daglega fóðri á beit. Beitinni er skipt í þrjá hluta (A, B og C), sem síðan er einnig skipt upp í nokkra litla reiti. Sjálfvirkt beitarstýrihlið sér svo um að gefa kúnum aðgengi að mismunandi beitarhólfum þrisvar á dag, og komast þær ekki á nýtt svæði fyrr en mjaltaþjónninn hefur mjólkað þær. Væntingar kúnna um nýja og ferska beit, þrisvar á dag, stýrir þannig vilja þeirra til að láta mjólka sig og tryggir háa heimsóknatíðni í mjaltaþjóninn. Svona kerfi krefst töluverðs svæðis, sem er bæði vel skipulagt og með sterkum megin gönguleiðum enda er mikið álag á gönguleiðir í þessu kerfi. Kerfið vinnur einungis með sjálfvirkum beitarstýrihliðum svo þetta krefst ákveðins tæknibúnaðar.

Kostir

• Möguleiki á góðri beit, þar sem kýrnar fá „nýja“ beit þrisvar á dag.
• Minni þéttni dýra í hverju beitarhólfi leiðir til minna álags á beitargróðurinn og minni affalla vegna troðnings.

Ókostir

• Krefst nokkuð umfangsmikilla girðinga og vinnu við að opna og loka beitarhólfum.
• Krefst sérstakra sjálfvirkra beitarstýrihliða.

Skipulögð beitarstýring skilar árangri

Gamla aðferðin að setja kýrnar í sama hagann, dag eftir dag, er víða liðin tíð og fleiri og fleiri nýta sér önnur form beitar eins og t.d. Skiptibeit eða Randabeit. Markmiðið ætti alltaf að vera að stýra því hve mikið kýrnar eiga að éta hverju sinni og hvort beitin hafi einnig annað hlutverk, eins og t.d. við ABC-beitarkerfið, þar sem beitin hjálpar bóndanum við að fá kýrnar til að koma oftar í mjaltir mjaltaþjóns. Hver bóndi þarf auðvitað að finna þá leið sem hentar best viðkomandi búrekstri, en hvaða kerfi sem verður fyrir valinu er mikilvægt að hafa hugfast að beit mjólkurkúa getur verið öflugt verkfæri í bústjórn, en hún skilar aðeins árangri ef hún er skipulögð og henni stýrt af nákvæmni. Vatn, beitarstýring, gönguleiðir og aðbúnaður skipta þar öllu máli eins og hér hefur verið nefnt og þegar vel tekst til skilar beitin sér í betri velferð, lægri kostnaði og auknum afurðum.

Byggt að hluta til, með leyfi höfundar, á grein Jon Kristian Sommerseth „Hvilken beitemetode passer“, sem birtist fyrst í þriðja tölublaði Buskap 2023.

Frekara lesefni um beitarmál má t.d. nálgast í mörgum eldri tölublöðum Bændablaðsins, sem og í kafla 11 í kennslubókinni um Nautgriparækt sem má hlaða niður af bondi.is.