Landbúnaður er háður innfluttum aðföngum

– Ekkert kerfisbundið birgðahald

Matvælaframleiðsla á Íslandi er nær alfarið háð innfluttum aðföngum.

Tilbúinn áburður, fræ og kjarnfóður eru ofarlega á lista lífsnauðsynlegra aðfanga. Efling kornræktar á Íslandi er í vinnslu en innlend framleiðsla á áburði skammt á veg komin og enginn fræbanki til.

Markmið um sjálfbærnihlutfall 50%

Ríkisstjórn Noregs hefur sett markmið um að auka sjálfbærnihlutfall norskra landbúnaðarafurða í 50 % fyrir árið 2030, hlutfall sem nú er um 40 %. Norskir bændur segja skilning á mikilvægi matvælaframleiðslu ekki nógu mikinn.

Sambærileg töluleg markmið eru ekki til á Íslandi en sem dæmi svarar framleiðsla á grænmeti um 27% af innanlandsþörf.

Í svari Atvinnuvegaráðuneytisins um málið segir að sjálfbærni sé eitt af grunnmarkmiðum landbúnaðarstefnunnar sem gildir til ársins 2040. Það taki til umhverfis, efnahags og samfélags. Í svarinu segir að í stefnunni sé „kveðið á um að stuðla að hringrásarhagkerfi í landbúnaði með aukinni fullnýtingu afurða og lífrænna hráefna og minni sóun. Þá er lögð áhersla á að styrkja stoðir fæðukerfisins, þar á meðal með jarðvegsvernd, ábyrgri auðlindanýtingu og aukinni innlendri framleiðslu landbúnaðarafurða til manneldis“. Ekki kemur fram í svarinu hve mikil sú aukning á að verða. Ennfremur segir „markmiðið er að íslenskur landbúnaður geti til framtíðar framleitt heilnæm matvæli á sjálfbæran hátt og tryggt aðgengi almennings að slíkum vörum“.

Efling kornræktar í vinnslu

„Ekki er hægt að tryggja eiginlegt fæðuöryggi á Íslandi án töluverðs innflutnings matvæla og aðfanga til matvælaframleiðslu“, segir í skýrslu Landbúnaðarháskólans Neyðarbirgðir fyrir íslenska matvælaframleiðslu, sem unnin var fyrir Atvinnuvegaráðuneytið árið 2024.

Atvinnuvegaráðherra Hanna Katrín Friðriksson sagði á málþingi um fæðuöryggi, sem haldið var í lok nóvember síðastliðnum, að vinna væri hafin við að greina áfallaþol íslensks samfélags og hvernig mætti efla það. Á málþinginu voru kynntar auk fyrrnefndrar skýrslu nýtt mælaborð um stöðu og horfur fæðuöryggis á Íslandi. Þar kemur meðal annars fram að „fæðukerfi landsins er viðkvæmt gagnvart ytri og innri áföllum“.

Í svari við fyrirspurn um framgang vinnu við innlenda áburðarframleiðslu, birgðasöfnun á fræjum og aukna kornrækt til mann- og dýraeldis, í kjölfar málþingsins í nóvember, segir í svari atvinnuvegaráðuneytis að landbúnaður sé mjög háður ýmis konar innfluttum aðföngum. „Stærsta verkefnið sem er í gangi er fimm ára verkefni um eflingu kornræktar og á undanförnum árum hafa mörg verkefni verið tekin til skoðunar um bætta nýtingu hráefna til áburðarframleiðslu þó að þau séu skammt á veg komin“. 

Dökk sviðsmynd hefur raungerst

Um 85 % af tilbúnum áburði er fluttur inn á tímabilinu mars til maí samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands. Enginn tilbúinn áburður, sem langflestir bændur nota, er framleiddur á Íslandi. „Þessi árstíðasveifla þýðir að ef aðföng skerðast á tímabilinu apríl/maí þá væri nær enginn áburður til í landinu í byrjun sumars“, segir í skýrslu LBHÍ. „Þetta hefði umtalsverð áhrif á uppskeru að hausti og þar með stöðu búfjárræktar í landinu. Hafa þarf í huga að ef innflutningur á áburði raskast þá er ekki ólíklegt að það sama gildi fyrir innflutt kjarnfóður. Þar gætu bændur þurft á sama tíma að glíma við uppskerubrest og kjarnfóðurskort.“

Þessi staða hefur nú raungerst með stríði Bandaríkjanna og Ísraels í Íran og lokun Hormússundsins sem hefur verið lokað frá byrjun mars. Þriðjungur alls tilbúins áburðar í heiminum er háður flutningi um sundið. Einhverjar varabirgðar voru til hjá innflytjendum á áburði og kjarnfóðri á Íslandi en ekkert kerfisbundið birgðahald er á Íslandi. Sviðsmyndin sem er teiknuð upp í skýrslunni er nú raunveruleg og ljóst að Ísland á langt í land hvað varðar fæðuöryggi.