Danir glíma við gamlar syndir í vatnsverndarmálum
Vatnsverndarmál voru mikið til umræðu fyrir síðustu þingkosningar í Danmörku, en skömmu áður hafði verið gefin út skýrsla sem lagði til lægri mörk fyrir nítrat í drykkjarvatni. Um tíu prósent vatnsveitna í landinu eru yfir þeim mörkum.
Þórhallur Ingi Halldórsson, prófessor við næringar- og matvælafræðideild Háskóla Íslands, var formaður nefndarinnar sem samdi skýrsluna þar sem lögð voru til lægri mörk fyrir nítrat, en hann hefur um árabil unnið fyrir alþjóðastofnanir og eftirlitsstofnanir nokkurra ríkja sem sérfræðingur í áhættumati á eiturefnum.
Nítrat varasamt í miklu magni
Danmörk er um 43.000 ferkílómetrar að stærð með um fimm og hálfa milljón íbúa, en þar eru alin um 30 milljónir svína á ári, sem er slátrað ýmist í Danmörku eða erlendis. Þórhallur Ingi segir það gefa auga leið að þegar svona mörg svín eru ræktuð í svona litlu landi fylgi því mengun, enda sé þetta mikill lífmassi og skila þau af sér miklum skít. Þar að auki sé stunduð mikil akuryrkja og sé lífrænn og tilbúinn áburður notaður á akra, sem leiði af sér uppsöfnun á nítrati í grunnvatni.
Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni hafa verið sett heilsuverndarmörk upp á hámark 50 milligrömm af nítrati í hverjum lítra af drykkjarvatni. Sé það hærra skapast hætta á að ungabörn þrói með sér svokallað „blue baby syndrome“ þar sem nítrat í háum styrk veldur að endingu skertri súrefnisupptöku í blóði.
Núningur milli bænda og almennings
„Árið 2018 kom út risastór rannsókn frá Danmörku þar sem búið var að fylgja eftir tveimur milljónum manna sem voru orðin 35 ára og eldri í þrjátíu ár. Þar sem Danir eru með kennitölur eins og á Íslandi var hægt að tengja búsetu fólks við nítratstyrkinn í drykkjarvatninu úr vatnsveitunni. Þar sáust mjög skýr tengsl milli þess að þeim mun hærri sem nítratstyrkurinn er, þeim mun líklegra var fólk til að þróa með sér krabbamein í ristli,“ segir Þórhallur.
Í kjölfar rannsóknarinnar var hann fenginn til að leiða gerð áðurnefndrar skýrslu þar sem lagt er til að hámarksstyrkur nítrats í drykkjarvatni í Danmörku verði færður úr 50 milligrömmum niður í 6 milligrömm, sem er næstum því níföld lækkun. Eftir það setti umhverfisráðuneytið af stað vinnu við að kortleggja þær vatnsveitur í landinu sem þyrftu að gera breytingar og niðurstaðan er sú að um tíu prósent þurfa að gera umbætur. „Þetta eru mest vatnsveitur úti á landi, því að stóru vatnsveiturnar voru sennilega þegar byrjaðar á þessu.“
Samhliða þessu var farið í vinnu, sem Þórhallur hafði enga aðkomu að, sem sýndi fram á að víða sé skordýraeitur yfir mörkum í drykkjarvatni í Danmörku. „Þetta varð til þess að það varð mikil pólitísk umræða um drykkjarvatn fyrir kosningarnar, því að þetta tengist svo mikið landbúnaði, hvort landbúnaðurinn eigi að borga fyrir þetta eða hvort það eigi að setja hömlur á landbúnaðarframleiðslu. Í kosningunum í Danmörku skapaðist greinilega núningur milli bænda og almennings.“
Er áratugi í jarðveginum
„Í Danmörku er til umræðu að skilgreina stærri radíus í kringum vatnsból þar sem það má ekki vera með mikla starfsemi, en mengunin af landbúnaðarstarfsemi getur verið allt að þrjátíu ár að fara niður í grunnvatnið. Sum staðar eru þeir að sjá mengun sem er vegna mjög gamalla „synda“ sem á sennilega bara eftir að versna,“ segir Þórhallur. Í einhverjum tilfellum geti mengunin í vatninu haldið áfram að versna þó svo að allri starfsemi sé hætt í kringum vatnsbólið í dag.
Aðspurður telur Þórhallur að nítrat út frá landbúnaðarstarfsemi sé ekki stórt vandamál á Íslandi þar sem vatnsmagnið og rennslishraðinn er svo mikill. Helst megi gera ráð fyrir einhverjum staðbundnum mengunaráhrifum í kringum stór svínabú eða sambærilega starfsemi. Þórhallur þekkir ekki mikið til mælinga á nítrati í drykkjarvatni á Íslandi og hann segir líklegt að sjaldan sjáist gildi sem eru fyrir ofan eitt milligramm á lítra. Saurgerlamengun geti mælst í yfirborðsvatnsbólum, en sé ekki vandamál þegar vatn er sótt í borholur.
Ódýrara en ristilkrabbamein
„Helsti drifkrafturinn á bak við þessa vinnu hjá Dönunum var sú að þeir voru búnir að reikna út hversu mikið þeir myndu spara í heilbrigðiskerfinu með því að takmarka nítratið í drykkjarvatninu. Ef þeim tækist að fækka tilfellum ristilkrabbameins í landinu um 70 til 90 tilfelli á ári þá myndi það borga sig að breyta þessum mörkum.“
Þórhallur bendir á að lagt hafi verið til að breyta viðmiðunarmörkum til að minnka áhættu sem er verulega lítil fyrir. „Það er ekki þar með sagt að vatn með meira en sex millgrömmum af nítrati í lítranum sé eitthvað hættulegt. Fari gildin að nálgast tíu milligrömm virðist skapast áhætta sem er ekki hægt að horfa fram hjá, sem fer þó eftir því hvað fólk borðar.“ Nítrat er notað sem rotvarnarefni í matvæli, en Þórhallur bendir á að magn þess í mat sé í algjöru lágmarki og ef því er sleppt skapast hætta á matareitrun, sem er eitt það versta sem fólk getur lent í.
