Efnakokteill notaður í yfirborðsmeðhöndlun á sítrusávöxtum

– Krabbameinsvaldandi efni algengt

Skylt er að tiltaka að börkur sé óætur sé sveppadrepandi efnið imazalil notað í yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta. Efnið er krabbameinsvaldandi.

Slík viðvörunarmerking var hvergi sjáanleg í þeim verslunum sem blaðamaður fór í og merkingum á öðrum aukaefnum er ábótavant. Ómögulegt er fyrir neytendur að rata um frumskóg aukaefna sem eru notuð í ræktun og meðhöndlun á ávöxtum og grænmeti.

Engin varúðarmerking

Ýmis efni eru notuð við yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta úr hefð- bundinni ræktun. Á lítið áberandi miða á umbúðum eða á ávaxtakassanum og með örlitlum óskýrum stöfum eru skráð E númer eða heiti efna sem notuð eru við yfirborðsmeðhöndlun á appelsínum, klementínum, sítrónum og límónum. En engin varúðarráðstöfun um að börkurinn sé óætur.

Á ferð sinni um matvöruverslanir sá blaðamaður að oft voru engar merkingar á kössum með sítrusávöxtum.

Sveppadrepandi efni, lökk sem mynda gljáa og efni sem varna því að aldinin missi raka eru dæmi um efni sem er úðað eftir uppskeru eða blandað út í vax sem borið er á aldinin. Ekki er bann við að nota efnin sem hér um ræðir en umræða um slík viðbótar- og varnarefni fer sífellt vaxandi samhliða því að fleiri rannsóknir eru gerðar um áhrif þeirra. Reglum um merkingar er þó ekki fylgt.

Sítrusávextir langmest úðaðir

Á vef Lífræns Íslands segir frá samantekt úr ársskýrslum dönsku Matvælastofnunarinnar og DTU (2017-2024) um varnarefnaleifar í matvælum sem sýnir „að sítrusávextir eru meðal þeirra matvara sem eru langmest úðaðar. Í hefðbundnum appelsínum og mandarínum mælist nær undantekningarlaust fjölbreyttur kokteill af varnarefnum á hýðinu.“ Þar er einnig bent á að slík efni eru bönnuð í lífrænni ræktun en að lífrænir bændur noti sumir náttúruleg efni úr hvítlauk til að draga úr sveppamyndun.

Þekkt krabbameinsvaldandi efni

Imazalil er sveppadrepandi efni og mestmegnis notað eftir uppskeru á sítrusávöxtum og banönum. Vegna áreiðanlegra niðurstaðna úr rannsóknum skráði Heilbrigðis- og umhverfisstofnun Kaliforníu (OEHHA) það á lista yfir þekkt krabbameinsvaldandi efni árið 2011.

Í þeim sítrusávöxtum sem urðu á vegi blaðamanns voru E903, E904, E914 auk pyrimethanil og imazalil mest ábeandi. E914 er tilbúið plastvax, unnið úr jarðolíu og kemur því úr jarðefnaiðnaðinum. E903 er náttúrulegast þessara þriggja efna, carnauba vax unnið úr pálma tré. Það er einnig notað í bílabón.

Sítrusávextir meðhöndlaðir með E904, til að mynda BOLLO appelsínur sem fást víða, eru ekki hentugar fyrir grænkera. E904 er skellakk, kvoða sem skordýr af ættbálki sogskordýra seyta frá sér og er einnig notuð til húðunar á ýmsum lyfjatöflum.

Pyrimethanil er sveppadrepandi efni og einnig notað í meðhöndlun fleiri ávaxtategunda. Efnið er talið hafa áhrif á innkirtlakerfi mannsins og trufla starfsemi lifrar og skjaldkirtils samkvæmt rannsóknum Umhverfisstofnunar Bandaríkjanna (EPA). Aðrar rannsóknir hafa bent til tengingar efnisins við taugasjúkdóma og Alzheimer.

Pyrimethanil er eitrað fyrir sum skordýr, fiska og aðrar sjávarlífverur og talið hafa skaðleg langtímaáhrif á lífríki í vatni. Efnið er notað til meðhöndlunar á fræjum, getur safnast fyrir í jarðvegi og er lengi að brotna niður.

Rannsóknarverkefni um E-efni fær ekki styrk úr Matvælasjóði

Um áhrif ótal efna sem eru notuð í ræktun og yfirborðsmeðhöndlun á ávöxtum og grænmeti á starfsemi líkamans er margt á huldu. Sama gildir um svokölluð kokteiláhrif, samverkandi áhrif fleiri efna á líkamsstarfsemi. Sum E efni geta verið meinlaus á meðan önnur geta valdið miklum skaða á menn, dýr og umhverfi. Flókið er fyrir neytendur að þekkja þessi ólíku efni og möguleg áhrif þeirra.

Guðrún Svana Hilmarsdóttir, lektor við matvælafræðideild Háskóla Íslands, hefur tvívegis lagt inn umsókn í Keldu Matvælasjóðs um verkefni sem gengur út á að kortleggja notkun aukefna eða e-efna í matvælum á íslenskum markaði, skoða notkun, lausnir og tilheyrandi upplýsingamiðlun. Umsóknunum hefur báðum verið hafnað.

Í verkefnislýsingunni segir m.a. „e-efni eru stöðugt í umræðunni, en þar sem hvergi hafa verið tekin saman gögn fyrir íslenskan matvælamarkað um notkun einstaka e-efna eða hver möguleg samvirkni þeirra sé, heldur upplýsingaóreiðan áfram. Þó svo að nýlegar rannsóknir bendi til mögulegrar aukinnar áhættu vegna samverkandi áhrifa sumra e-efna, þá á það ekki við um þau öll, og því er mikilvægt að skoða hvaða e-efni séu óæskileg, og hvaða efni valda einfaldlega óþarfa áhyggjum neytenda.“

Í lýsingunni segir enn fremur: „Auk þess er enn minna vitað um samvirkandi áhrif þeirra, þ.e.a.s. hvort ákveðnar blöndur e-efna séu verri eða betri en aðrar og hugsanleg heilsufarsáhrif þeirra eru stutt komnar í fræðiheiminum.“

Guðrún Svana segir iðnaðinn jafnt sem matvæla- og næringarfræðideild HÍ vonast til að geta hafið verkefnið síðar. Hún segir að slík vinna sé sérstaklega mikilvæg í dag vegna aukinnar áherslu stjórnvalda á notkun e-efna, t.d. í ljósi nýrrar löggjafar sem tekur gildi í haust og felur í sér lækkun leyfilegs magns þeirra í mat. „Iðnaðurinn vill auðvitað uppfæra vörurnar sínar þannig að umhverfi og fólk sé sem sáttast með útkomuna,“ segir Guðrún Svana og bætir við að „mikilvægt er að stuðla að matvælaöryggi en það er alltaf spurningin hvað neytandinn er tilbúinn að gefa í staðinn, dýrari vörur sem endast styttra o.s.frv.“.

Verkefnið yrði hið fyrsta sinnar tegundar á Íslandi og niðurstöður myndu bæta gagnlegum upplýsingum við vaxandi en þó enn sem komið er takmarkaðan þekkingarbrunn á þessu fræðasviði og gætu haft veruleg áhrif á matvælastefnu Íslands. 

Merkingum ábótavant

Reglur um merkingar á aukaefnum í matvælum á Íslandi byggja á reglum Evrópusambandsins og þurfa að innihalda heiti eða E númer. Óunnar matvörur, svo sem ávextir og grænmeti, eru undanþegin þessari kröfu um innihaldslýsingu. Til eru undantekningar á þessu, svo sem vegna yfirborðsmeðhöndlunar.

Samkvæmt lögum Evrópusambandsins er skylda að upplýsa um að börkur sé óneysluhæfur sé imazalil notað við meðhöndlun. Slíkar merkingar sáust hvergi á þeim sítrus- ávöxtum sem blaðamaður skoðaði en innihéldu sýnilega tiltekið efni. Evrópusambandið hefur á undanförnum árum í kjölfar aukinna rannsókna á skaðsemi ýmissa aukaefna hert reglur um notkun þeirra, svo sem skordýraeitursins thiamethoxam sem sagt var frá í síðasta blaði og er nú bannað að nota í ræktun í Evrópusambandinu vegna víðtækra skaðlegra áhrif á býflugnastofna. Efnið er þó enn framleitt og flutt út úr Evrópu í miklum mæli af fyrirtækinu Syngenta, sem er eitt stærsta fyrirtæki heims í framleiðslu fræja og plöntuvarnarefna. Nýlega tók gildi reglugerð um bann við innflutningi á vörum þar sem efnið er notað í ræktun.

Matvælastofnun (MAST) gefur út leiðbeiningar um merkingar og hefur eftirlit með að þeim sé fylgt.

Þversögn í sjálfu sér

Mikið er notað af ýmsum aukaefnum í ræktun og yfirborðsmeðhöndlun á ávöxtum og grænmeti sem varnar því að aðrar lífverur nærist á því sem er verið að rækta, í þeim tilgangi að mannfólkið fái sem mesta uppskeru til eigin neyslu. Þetta kann að hljóma þversagnarkennt en eina leiðin fyrir neytanda til að sniðganga slík efni í fæðunni er að velja lífrænt vottaðar vörur.

Með því að þvo yfirborð sítrusávaxta skolast mögulega einhver efnanna sem notuð eru við yfirborðsmeðhöndlun burtu, en það er háð eðli hvers efnis. Sum efni sogast einnig inn í aldinin. Skolist tiltekið efni af, ferðast það með frárennsliskerfinu út í sjó þar sem það getur haldið áfram að valda skaða.

Starfsfólk sem sinnir ávaxtaræktun þar sem slík efni eru notuð eru í sérstakri hættu enda eru sum efnin, svo sem imazalil, einnig skaðleg við innöndun. Sé valið að kaupa yfirborðsmeðhöndlaða sítrusávexti ætti samkvæmt norska matvælaöryggiseftirlitinu ekki að borða né nota börkinn. Ráðlagt er að þvo sér um hendur eftir meðhöndlun yfirborðsmeðhöndlaðra ávaxta, sérstaklega þar sem börn eiga í hlut.