Mennska skáldsins sigrar

„Það sem er svo hræðilegt við þennan sjúkdóm, þunglyndi og yfirgnæfandi kvíða, er að hann er ósýnilegur,“ segir Gyrðir Elíasson í nýrri bók sinni, Ótíð í víti, og hann bætir við að þessi sjúkdómur sé ekki bara ósýnilegur „þeim sem horfa á manneskjuna úti á götu eða annars staðar þar sem þeir hitta hana, heldur er hann líka ósýnilegur þeim nútíma vísindum sem reyna að skyggnast sem dýpst inn í alla líkamsvefi til að finna hvað sé að“.

Þannig hefur þetta auðvitað lengi verið. Ef marka má Gyrði gengur læknavísindunum ekki nægilega vel að greina veikindi af þessu tagi og finna lækningu. Og raunar er bók hans að nokkrum hluta ansi hörð gagnrýni á þá sem meðhöndla geðsjúkdóma í heilbrigðiskerfinu. Læknar og sálfræðingar virðast til dæmis ekki bara eiga erfitt með að sjá það sem að er heldur eiga þeir líka bágt með að hlusta á sjúklinginn og heyra hvað hann segir. Þegar átt er við ósýnilega sjúkdóma mætti ætla að hlustun skipti meira máli og jafnvel öllu.

Að kæla sig út úr veröldinni

Undirtitill bókarinnar er Lífsreynslusaga og sú reynsla sem Gyrðir lýsir er á margan hátt átakanleg. Hann hlífir sér hvergi þar sem hann lýsir vanlíðan sem leiðir til þess að hann reynir þrívegis að svipta sig lífi árið 2022, fyrst þar sem hann gengur út í Miðnesheiðina með það að markmiði að verða úti, kæla sig út úr veröldinni eins og hann kallar það sjálfur.

Inn í vanlíðan hans fléttast inntaka á hjartalyfjum, sem sjúklingnum finnst alls ekki henta sér þótt lítið sé hlustað á það, og svo inntaka á skáldskap sem sjúklingnum finnst eiga upptökin að veikindum sínum. „Þetta hófst allt með Vilhelm Moberg,“ segir í fyrstu málsgrein bókarinnar. Gyrðir var nefnilega að hlusta á Vesturfarana, sögu Mobergs um fólk sem fluttist búferlum frá Svíþjóð og vestur um haf á miðri nítjándu öld og bjó þar við erfiðar aðstæður í ókunnugum og að mörgu leyti fjandsamlegum heimi.

Sjónvarpsþættir, sem gerðir voru eftir bókum Mobergs og sýndir voru í Ríkissjónvarpinu þegar Gyrðir var barn, segir hann að hafi „ýtt undir taugaveiklunareinkenni sem [hann] varð gripinn strax í bernsku“. En Gyrðir gerir sér samt ekki grein fyrir því þegar hann hlustar á upplestur á verkinu í aðdraganda veikinda sinna að hann var „að sigla inn í einhverja skelfilegustu bók sem nokkurntíma hefur verið skrifuð“, eins og hann segir, og að hún væri háskaleg fyrir sig.

Úr verður æsileg frásögn af því hvernig skáldskapur Mobergs og veruleiki Gyrðis fléttast saman. Mörkin þar á milli virðast þurrkast út þegar tilviljanir taka að fá óvænta merkingu. Þetta er snemma bókar og lesandanum finnst eins og hann viti hvað hann eigi í vændum enda skáldskapur Gyrðis oft og tíðum leikandi á óljósum mörkum. En síðan tekur frásögnin á rás inn í harðsvíraðan veruleika hins þunglynda og kvíðafulla höfundar.

Hin harða glíma

Geðsúkdómar eru ósýnilegir, eins og Gyrðir bendir á, en bækur eins og þessi gera þá sýnilegri. Óhætt er að halda því fram að Gyrðir vinni ákveðið afrek með Ótíð í víti. Bókin veitir lesendum innsýn inn í heim sem fæstir hafa aðgang að. Og það er ekki hægt að gera nema skrifa texta sem opnar lesendum dyr inn í innstu króka sálar og einkalífs. Til þess þarf hugrekki, einbeitta og afdráttarlausa einlægni, andlegan þrótt og aga.

Bókin minnir að ýmsu leyti á Darkness Visible: A Memoir of Madness (Sýnilegt myrkur: Frásögn um vitfirringu í íslenskri þýðingu, 2010) eftir bandaríska rithöfundinn William Styron sem kom út árið 1990 og vakti gríðarlega athygli. Þessa bók nefnir Gyrðir í bók sinni ásamt ýmsum öðrum sem skrifaðar hafa verið um geðsjúkdóma. Í bókinni lýsir Styron eigin reynslu af djúpu og lífshættulegu þunglyndi sem náði hámarki árið 1985 þegar hann var sextugur og á hátindi ferils síns. Bókin byrjar einmitt í París þar sem hann sækir viðurkenningu fyrir ævistarf sitt en fær á sama tíma að reyna hratt versnandi andlegt ástand. Hann gerir skýran greinarmun á hversdagslegri depurð og þunglyndi í bókinni en sjúkdómnum lýsir hann með sterku myndmáli eins og því sem finna má í titli bókarinnar. Hann er sóttur til Miltons og vísar til myrkurs sem er alltumlykjandi og áþreifanlegt tilvistarlegt ástand.

Það sem bækurnar eiga einkum sameiginlegt er lýsingin á hinni hörðu glímu við þunglyndi og kvíða, reynslunni af misjöfnum heilbrigðisstofnunum og læknum. Báðir reyna höfundarnir að skilja hvað það er sem sækir á þá en Styron gengur lengra í því að greina og skilgreina. Báðir standa þeir þó aflvana frammi fyrir veikindunum. Tilfinningin sem lesandinn fær í lok bókanna er sú að þótt þeir séu ekki sigraðir menn þá standi þeir frammi fyrir ofurefli.

Von um betri tíð

Bókin á vafalítið eftir að hafa áhrif á umræðuna um geðsjúkdóma og það hvernig þeir eru meðhöndlaðir innan íslensks heilbrigðiskerfis. Bókin er að ýmsu leyti harður áfellisdómur um þetta kerfi. Gyrðir fer heldur ekkert í grafgötur með það að læknarnir sem hann hefur þurft að eiga við eru æði misjafnir. Margir þeirra virðast bugaðir af álagi og glíma við það með því að loka sjónum jafnt sem hlustum þegar þeir hitta sjúklinga. Í bókinni eru frásagnir sem hreinlega benda til þess að mennskuna skorti í þetta kerfi.

Bókin er vissulega átakanleg á köflum en Gyrðir grípur líka í húmorinn, jafnvel á augnablikum þar sem allt virðist svart. Og bókin endar í von. Eftir ferð ofan í dýpstu myrkur vítis horfir höfundur fram á veg með von um betri tíð. Mennska skáldsins sigrar að lokum.