Grænlenskir bændur nátengdir Íslandi

Rúmlega þrjátíu bændur stunda búskap á Grænlandi. Flestir þeirra eru í sauðfjárrækt í suðvesturhluta Grænlands á sömu slóðum og norrænir menn bjuggu áður. Mikil tengsl eru við Ísland, en sauðfjárkynin eru nánast þau sömu og hafa fjölmargir grænlenskir búfræðinemar sótt bóklegt eða verklegt nám hérlendis.

Siiku Bjerge er sauðfjárbóndi með um 400 kindur á bæ sem heitir Eqaluit, sem er skammt frá bænum Qaqortoq (Julianehåb) í Eystribyggð. Hann hefur stundað búskap á jörðinni í 13 ár. Siiku hefur nokkur tengsl við Ísland, en sem krakki dvaldi hann hérlendis í níu mánuði á meðan stjúpmóðir hans var í námi. Þá dvaldi hann í samtals eitt og hálft ár á Syðra-Skörðugili í Skagafirði vegna verknáms sem hann tók meðfram búfræðinámi sínu í bændaskólanum í Upernaviarssuk.

Faðir Siiku var kennari við bændaskólann í Upernaviarssuk og eru uppeldisstöðvar hans þar. Árið 2001 keypti faðir Siiku búreksturinn í Eqaluit og tók Siiku við rekstrinum árið 2013. Starfsemi bændaskólans í Upernaviarssuk var lögð niður fyrir örfáum árum, en Siiku segir að námið þar hafi verið nátengt Íslandi. Flestir nemendur þar stunduðu verknám á íslenskum búum ásamt því sem margir tóku hluta af bóklega náminu í Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri.

Aðspurður telur Siiku að algeng bústærð á Grænlandi sé í kringum 450 til 500 kindur, en samkvæmt hans bestu vitund er 31 sauðfjárbóndi á eyjunni með samtals um 14.000 kindur. Fjórir af þeim eru jafnframt með nautgripi til kjötframleiðslu á meðan á eyjunni er ekkert kúabú. Hann segir samdrátt hafa verið í greininni frá því að hann hóf búskap, en þá voru starfandi bú tæplega 40. Öll búin eru í Eystribyggð, fyrir utan eitt sem er í Vestribyggð skammt frá Nuuk.

Einangrunin helsti munurinn

Hafandi kynnst búskap bæði á Íslandi og Grænlandi segir Siiku löndin eiga margt sameiginlegt þegar kemur að búskaparháttum. Sauðfjárstofninn á Grænlandi er nánast hreinræktaður íslenskur, en í upphafi 20. aldarinnar var talsvert af sauðfé flutt þangað frá Íslandi. Eitthvað var flutt inn af erfðaefni frá öðrum löndum, en samkvæmt erfðafræðirannsóknum gætir þeirra áhrifa varla. Siiku segir hægt að líkja grænlensku kindunum við forystufé, en þær eru háfættari og kjötminni en algengt er á Íslandi. Litafjölbreytnin er sambærileg og á Íslandi oog finnast bæði hyrndar og kollóttar ær.

Helst er grænlenskur búskapur ólíkur þeim íslenska að því leyti að bændur búa við miklu meiri einangrun og takmarkaða innviði. Eqaluit er hvorki tengt við rafmagn eða vegakerfi. Næsti kaupstaður er Qaqortoq og tekur siglingin þangað um hálftíma, en ferðalagið tekur í heild klukkutíma með sjósetningu og öðrum undirbúningi. Siiku segist fara í Qaqortoq þrisvar í mánuði að vetri til, en oftar á sumrin. Leiðin er yfirleitt fær, en ferðalagið getur tekið lengri tíma ef það er mikill ís í firðinum. Siiku segir einangrunina ekki síst skipta máli þegar kemur að vélum og búnaði, en ef eitthvað bilar í heyskap getur þurft að panta varahlut að utan og þarf bóndinn að geta gert við sjálfur. 

Jarðvegur grýttur

Í Eqaluit eru um 18 hektarar af ræktarlandi, sem Siiku segir ekki duga til að framleiða allt fóður sem hann þarf. Því kaupir hann líka innflutt fóður, aðallega kjarnfóðurblöndur, grasköggla og korn. Í einstaka þurrkaárum hefur verið flutt hey til Grænlands, en Siiku segir það yfirleitt ekki keypt frá Íslandi.

Uppbygging jarðvegsins er mjög ólík því sem gerist á Íslandi, en Siiku segir mjög þunnt moldarlag vera ofan á klöppinni. Eins sé jarðvegurinn uppfullur af grjóti þannig að hann notar ekki plóg, heldur herfi þegar kemur að endurrækt túna. Hann ræktar mest túngrös, en líka hafra og bygg til þess að verka sem heilsæði.

Eqaluit er staðsett nokkuð utarlega í firðinum og verður því fyrir áhrifum af kaldri hafgolu, á meðan bæir sem eru innar búa við meiri veðursæld. Siiku getur því aðeins heyjað einu sinni á hverju sumri og hefst heyskapurinn í lok júlí og klárast í byrjun maí. Á öðrum bæjum austan við hann eru sum tún slegin tvisvar.

Landgönguprammi sækir sláturlömb

Sauðburðurinn hefst í byrjun maí og stendur yfir í rúmar þrjár vikur. Lambær eru hafðar á heimalandi fyrstu tíu til tólf dagana eftir burð áður en þeim er sleppt í sumarhagana, sem er fjalllendið allt í kringum Eqaluit. Nokkuð langt er í næsta sauðfjárbú, þannig að kindurnar ganga frjálsar um allan skagann og er beitarálag lítið.

Smalamennskan hefst um miðjan september og er farið yfir mest allt svæðið fótgangandi. Siiku segir stærstan hluta leitanna klárast á fjórum dögum og fær hann aðstoð frá fjölskyldu, nágrönnum og sjálfboðaliðum úr þéttbýlinu. Þar að auki segist hann þurfa að verja allt að tíu dögum í viðbót í eftirleitir.

Sláturtíðin er í lok september og byrjun október og fer fram í Narsaq, sem er 20 kílómetrum norðvestan við Eqaluit í beinni loftlínu. Sláturlömbin eru sótt með stórum landgöngupramma sem þræðir firðina og kemur við á hverjum bæ.

Vonast eftir innfluttu kynbótafé

Siiku segir að í ljósi þess að sauðfjárstofninn á Grænlandi er lítill gangi kynbætur hægt. Meirihluti bænda á Grænlandi notar íslenska skýrsluhaldskerfið Fjárvís. Siiku hefur mikinn áhuga á kynbótum og segir kerfið hafa hjálpað sér mjög mikið.

Ekki sé hrútastöð í landinu til þess að bændur geti sótt kynbótasæði, þannig að bændurnir þurfa að kaupa hrúta af hvor öðrum til að kynbæta sínar hjarðir. Grænland er að mestu laust við sauðfjársjúkdóma sem hafa plagað sauðfé á íslandi og því hafa bændur ekki viljað kaupa gripi eða flytja inn sæði héðan frá því í upphafi 20. aldarinnar. Í ljósi þess að nú hafa fundist arfgerðir í íslensku sauðfé sem veita vörn gegn riðu hefur vaknað umræða á ný um að kaupa hrúta héðan og koma jafnvel upp einangraðri hrútastöð.

Bjartsýnn á framtíðina

Siiku er nokkuð bjartsýnn á framtíð grænlensks landbúnaðar, en hann bindur vonir við að búfræðinám verði aftur sett á laggirnar og að aukinn kraftur verði settur í kynbætur í samvinnu við Íslendinga. Áhrifa loftslagsbreytinga er farið að gæta, en hann segir veðrið á sínum slóðum ekki eins fyrirsjáanlegt og það var áður. Í kjölfar hlýindakafla á veturna myndist stundum klaki á ræktarlandi og hafi margir bændur því þurft að fara í mikla endurrækt eftir að það myndast kal á túnum.

Aðspurður hvort hann hafi orðið var við einhver áhrif vegna ásælni Bandaríkjaforseta í Grænland svarar Siiku neitandi. Hann efist um að Trump standi við stóru orðin. Innrás Bandaríkjanna í Íran hafi hins vegar haft þau áhrif að olía og áburður hafi hækkað í verði.