Henda þarf fleiri hundruð tonnum af íslenskum kartöflum
Eftir gott uppskeruár 2025 í kartöflurækt hefur sala á íslenskum kartöflum ekki haldið velli og stefnir í að farga þurfi fleiri hundruð tonnum af íslenskum kartöflum á landsvísu í vor. Þessi staða er uppi eingöngu vegna innflutnings á erlendum kartöflum. Þrátt fyrir vitneskju þeirra birgja sem standa að innflutningi á kartöflum um miklar birgðir á íslenskum kartöflum síðasta haust hafa þeir haldið uppteknum hætti og bætt enn í innflutning á erlendum kartöflum.
Magntollar halda illa enda eru þeir óbreyttir frá því þeir voru settir eða 60 kr. á kílóið. Sem dæmi má nefna að árið 2000 var magntollur um 62% af innflutningskostnaði (CIF+magntollur) en árið 2024 var þetta hlutfall komið niður í 18%. Hafi tollur á ferskum kartöflum haldið í við vísitölu neysluverðs bara frá árinu 2000 ætti hann að vera rúmar 200 kr. á kílóið í dag og enn meira ef litið er til launavísitölu.
Mikið er flutt inn af bökunarkartöflum > 65 mm eða að meðaltali um 2.500 tonn á ári, enda bera þær engan toll og hefur borið á því að þessar bökunar-kartöflur smækki allverulega á leiðinni til landsins til að forðast tolla á hefðbundnar matarkartöflur. Það er ekki mikið mál fyrir íslenska framleiðendur að rækta kartöflur í bökunarstærð en það er engin hvatning meðan hægt er að flytja hana inn tollfrjálsa. Að sama skapi hefur þessi leið verið hvati fyrir innflytjendur að beygja reglurnar sér í hag og greiða þá ekki tolla fyrir innfluttar kartöflur. Því er nauðsynlegt að leiðrétta tollskráningu fyrir bökunarkartöflur.
Ef marka má opinber gögn Tollsins um verð og innflutning á ferskum kartöflum hefur innflutningsverðmæti verið að meðaltali um 530 milljónir síðast iðin ár fyrir utan tolla og önnur gjöld. Magntollur hefur skilað ríkissjóði um 50 milljónum árlega en nú hefur almennur tollur á kartöflum (30%) verið felldur úr gildi milli íslands og ESB en hann hefði skilað ríkissjóði að meðaltali tæplega 40 milljónum króna árlega. Hefði magntollur verið verðbættur með vísitölu neysluverðs hefði hann skilað a.m.k. 150 milljónum að meðaltali síðustu árin. Sú ákvörðun stjórnvalda að fella út tollinn er alls ekki til þess gerð að minnka verðbólgu hér á landi.
Þegar tölur um innflutning á ferskum kartöflum eru skoðaðar má sjá að frá ágúst 2024 til febrúar 2025 nam hlutfall innfluttra kílóa af kartöflum af heildaruppskeru af íslenskum kartöflum um 3,9% en haustið 2024 var mikill uppskerubrestur eða aðeins um 5.500 tonn. En fyrir sama tímabil ári síðar nemur hlutfallið 4,1% og þá höfum við met ár í uppskeru uppá tæplega 8.300 tonn. Þetta sýnir glögglega hvert þróunin er að stefna, hækkun uppá 5,2% milli ára og þurfa ráðherrar að bregðast skjótt við núna svo ekki þurfi að henda miklu magni af íslenskum kartöflum. Bent skal á að fyrir sama tímabil 2023-2025 var hlutfallið 2,1% enda þokkaleg uppskera haustið 2023 eða um 7.300 tonn.
Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir Seðlabankans að stemma stigu við verðbólgu og ákvarðanir og tilmæli stjórnvalda um að halda að sér höndum og bæta vöruskiptajöfnuð hafa birgjar haldið sínu striki í óþarfa innflutningi m.a. á kartöflum. Það er ekki að sjá nein gild rök fyrir þessum gjörningi annað en það að græða sem mest sjálfir. Þetta hefur ekki lækkað vöruverð á kartöflum til neytenda en á sama tíma hjálpað til við að auka verðbólguna.
Tollagluggi
Í lok árs 2020 hafði skapast mikil umræða um skort á ýmsu grænmeti og vænta mátti að sumarið 2021 yrði mögulegur skortur á kartöflum. Ólafur Stephensen fór mikinn um þessi mál í fjölmiðlum og barðist fyrir Félag atvinnurekenda að láta fella niður tolla í takmarkaðan tíma, oft kallaður tollagluggi, á kartöflum. Mikil pressa var lögð á Bændasamtökin í kjölfar þessa um að opna fyrir tollagluggann í júlí 2021 sem var á endanum samþykkt en sú samþykkt átti þá einungis við fyrir árið 2021. Ráðherra bætir þessu inn í svokallaðan bandorm við fjárlög strax á eftir. Ólafur heldur áfram að berjast fyrir þessum málstað árin á eftir og sannfærir ráðherra um að þetta hafi gefist svo vel að ákveðið var að halda þessu áfram burtséð hvort það var góð uppskera eða ekki og án umræðu við Bændasamtökin. Þessi tollagluggi er enn í bandorminum fyrir 2026 þrátt fyrir metuppskeru haustið 2025. Það tók mörg ár að ná að loka fyrir þennan tollaglugga vegna þess að hægt var að sýna fram á að verðlag á erlendum kartöflum lækkaði ekkert á meðan honum stóð og fór þá tollkostnaður beint í vasa innflytjandans en ekki neytenda. Það er greinilegt að Félag atvinnurekenda vill drepa landbúnaðinn með einu og öllu til að fyrirtækin sem standa að félaginu nái að græða sem mest því ekki er þetta gert fyrir neytandann. Það eru léleg vinnubrögð hjá ráðuneyti að hafa ekki mikilvægan hagsmunaaðila, þ.e. Bændasamtökin, með í þessum ákvörðunum.
Ef þessi þróun heldur svona áfram óbreytt mun íslensk kartöflurækt leggjast af. Ég skora á atvinnuvegaráðherra og fjármálaráðherra að taka þetta mál föstum tökum með því að endurskoða tolla og setja á frekari takmarkanir og eftirlit með innflutningi á kartöflum meðan nægar birgðir eru til í landinu. Stjórnvöld hafa sýnt vilja í að ná árangri í umhverfismálum, hvernig væri þá að hefta óþarfa innflutning á erlendum kartöflum með tilheyrandi kolefnisspori og efla frekari ræktun og nýtingu á framræstu landi? Ræktun á íslenskum kartöflum skilar að jafnaði um 12-15 tonnum af mat á disk neytenda fyrir hvern ræktaðan hektara samanborið við 210-240 kg af lambakjöti ef miðað er við túnrækt.
Bregðist stjórnvöld ekki skjótt við þessum vanda eru þau að senda þau skilaboð að þeim sé alveg sama um íslenska landbúnaðinn, tilbúin að kasta á glæ íslenskum fjármunum og leyfa óheft gjaldeyriskaup fyrir óþarfa innflutning.
Íslensk kartölurækt er ein sú vistvænsta í Evrópu og því eftirsóknarvert fyrir íslenska neytendur að henni verði haldið áfram hér á landi. Það þarf ekki að leita lengra aftur en á Covid tímabilið þegar flutningsleiðir frá Evrópu takmörkuðust að þá jókst eftirspurn eftir íslenskum kartöflum þar sem á tímabili var erfitt að flytja inn vörur. Það er nauðsynlegt fyrir íslensku þjóðina að tryggja fæðuöryggi og vera sjálfbær í framleiðslu á kartöflum því við vitum aldrei hvenær flutningsleiðir lokast, heimsfaraldur eða styrjöld breiðast út. Þá er ekki gott að vera búinn að drepa íslenska bóndann!
Höfundur er kartöflubóndi á Þórustöðum í Eyjafirði.
