Afi var handtekinn vegna NATO, sonarsonurinn starfar fyrir NATO

Séra Árni Pálsson (1927–2016) var landsþekktur prestur á seinni hluta 20. aldar. Hann var sóknarprestur í Söðulsholti í Eyjahreppi á Snæfellsnesi 1961 til 1971 og varð síðar fyrsti sóknarprestur Kársnessprestakalls frá 1971 til 1990. Síðast var hann svo prestur á Borg á Mýrum 1990 til 1995. Sonarsonur sr. Árna er dr. Guðmundur Björn Þorbjörnsson. Hann er landsmönnum að góðu kunnur eftir farsælan feril sem fréttamaður á RÚV á árunum 2015 til 2022 en meðfram störfum sínum á fréttastofu stundaði hann doktorsnám í guðfræðilegri heimspeki við Vrije Universiteit í Brussel og hafði áður tekið embættispróf í guðfræði. Hann fékkst einnig við fjölbreytta dagskrárgerð fyrir RÚV og sló í gegn með heimspekilegum hlaðvarpsþáttum um fótbolta sem báru heitið Markmannshanskarnir hans Albert Camus.

Kirkjan er ekki eina stofnunin sem sameinar séra Árna og sonarsoninn Guðmund Björn. Innganga Íslands í Atlantshafsbandalagið (NATO) árið 1949 átti eftir að marka líf Árna, sem þá var ungur guðfræðinemi, í rúman áratug. Sama stofnun nýtur nú starfskrafta Guðmundar, sem hefur síðan árið 2022 starfað á samskiptasviði NATO í Brussel, borginni sem hann þekkir svo vel eftir áralanga dvöl sem námsmaður. Reynsla þeirra af NATO má þó segja að sé ansi ólík, verulega neikvæð annars vegar en jákvæð hins vegar. Spólum aðeins til baka.

Örlagadagurinn 30. mars

Miðvikudagurinn 30. mars 1949 er sögulegur dagur en þann dag voru atkvæði greidd á Alþingi um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Svo fór að aðildin var samþykkt, með 37 atkvæðum gegn 13. Þingmenn Sósíalista, sem allir greiddu atkvæði gegn aðildinni, höfðu krafist þess að málið yrði lagt í dóm þjóðarinnar, að haldin yrði þjóðaratkvæðagreiðsla. Margmenni hafði safnast saman á Austurvelli og mikil spenna var í loftinu. Á meðan atkvæðagreiðslunni stóð var hafið grjótkast og rigndi yfir þingheim glerbrotum og grjóti. Um leið og atkvæðagreiðslu var lokið var fundi slitið. Þingmenn voru beðnir um að sitja sem fastast en Einari Olgeirssyni, formanni Sósíalista, hafði tekist að láta vita um niðurstöður þingfundarins í síma til Stefáns Ögmundssonar prentara, sem auglýsti þau strax í gjallarhorni. Skömmu síðar varð fjandinn laus, óeirðir hófust á Austurvelli.

Átti ekki að fá að taka prófið

Árni Pálsson, rétt liðlega tvítugur guðfræðinemi, átti leið hjá. Hann sagði frá reynslu sinni í spjalli við Sigurð Flosason, bifreiðastjóra og friðarsinna, árið 1999: „Ég var staddur á Austurvelli 30. mars eins og fleiri og þá laumaði skólabróðir minn úr háskólanum að mér einu eggi og kastaði ég því í átt að skólabræðrum mínum [innsk. skólabræðurnir voru skv. heimildum þeir Haukur og Örn Clausen, sem voru með Árna í MR] í varaliði lögreglunnar. Fyrir það fékk ég þriggja mánaða fangelsisdóm sem þó var aldrei fullnægt fremur en flestum dómanna vegna 30. mars.

Ég var stúdent í guðfræðideild HÍ 1949 og nokkrum árum seinna, þegar ég átti að taka lokapróf úr deildinni, kom algjört bann úr ráðuneytinu að ég fengi að taka prófið. Þá gekkst Alexander Jóhannesson í því að ég fengi að taka prófið og þess vegna fékk ég að taka það þá. En ég fékk ekki prestsembætti í 7 ár og var bara á vinnumarkaði, m.a. vann ég lengi í Stálsmiðjunni.“

Fékk sakaruppgjöf 1957

Árni játaði fyrir dómi að hafa hent egginu og fékk fyrir það þriggja mánaða dóm. Alls féllu 20 dómar vegna átakanna 30. mars og voru dómarnir misþungir. Meðal þeirra sem hlutu einna þyngstu dómana voru áðurnefndur Stefán Ögmundsson og útvarpsþulurinn Jón Múli Árnason, sem þá var þjóðþekktur. Þeir voru jafnframt sviptir borgaralegum réttindum, misstu bæði kjörgengi og kosningarétt samkvæmt dómnum.

Fljótlega fór í gang undirskriftasöfnun vegna dómanna þar sem málatilbúnaðurinn þótti augljóslega af pólitískum meiði. Meðal þeirra sem stóðu fyrir undirskriftasöfnuninni voru Sigurður Þórarinsson jarðfræðingur, Katrín Thoroddsen læknir, og Þórbergur Þórðarson rithöfundur. Alls söfnuðust 27.364 undirskriftir, sem var rúmlega þriðjungur þeirra 86 þúsund Íslendinga sem þá höfðu kosningarétt. Sigurgeir Sigurðsson biskup, ásamt öllum þjónandi prestum þjóðkirkjunnar í Reykjavík, sendu ríkisstjórninni einnig ósk um sakaruppgjöf við sama tilefni.

Það var þó ekki fyrr en á ríkisráðsfundi 1957 að sakaruppgjöfin var veitt. Kaldhæðnislega var það þegar forseti Íslands, guðfræðingurinn Ásgeir Ásgeirsson, var erlendis og Hermann Jónasson, þá forsætisráðherra vinstri stjórnarinnar 1956-1958, var handhafi forsetavalds. Þess má geta að þegar Hermann féll frá, árið 1976, var það séra Árni sem var prestur við útför hans, ásamt Sigurbirni Einarssyni sem þá var biskup. 

Voru góðir og nánir vinir

Blaðamaður sló á þráðinn til Guðmundar Björns en hann er staddur á Íslandi í stuttu fríi. Þegar ég hringi er hann staddur hjá föður sínum, séra Þorbirni Árnasyni, sem var lengst af prestur á Borg á Mýrum. Guðmundur segir að þeir afi hans hafi verið nánir og góðir vinir. „Já, við áttum mjög gott samband. Hann var mikil fyrirmynd fyrir mig, kannski ólík fyrirmynd en pabbi – þótt þeir séu vissulega báðir prestar. En báðir höfðu á sinn hátt mikil áhrif á þá ákvörðun mína að fara einnig í guðfræði.

Afi var meiri félagsvera en pabbi, sem er meiri kennimaður í guðfræði, ef svo má að orði komast. Hann var auðvitað dóttursonur séra Árna Þórarinssonar, sem Þórbergur Þórðarson skrifaði um í vinsælli ævisögu, og það mætti segja að Árni eldri hafi verið ákveðin fyrirmynd fyrir hann. Afi var mikil félagsvera, góður ræðumaður og gat leikið á als oddi. Gott dæmi um hve nánir við vorum er eitthvað sem myndi líklega aldrei gerast í dag, en pabbi var prestur á Borg en fær svo starf sem biskupsritari. Það sem gerist þá er að pabbi og afi skipta í raun um heimili, við flytjum til afa og ömmu í Kópavogi og þau flytja á Borg. Þannig þegar maður fór í heimsókn á sumrin þá var það eins og að fara heim til sín. Bókstaflega. Sem var bæði áhugavert og mjög skemmtilegt.“

Lá þungt yfir fjölskyldunni

En ef við færum okkur aftur til 1949, þegar afi þinn er handtekinn og til alls þess sem gerist í kjölfarið, lá þetta þungt á honum, var þetta rætt? „Já, ég myndi segja það. Ekki bara á afa, þetta mál lá þungt yfir fjölskyldunni. Það var komið vísvitandi í veg fyrir það að hann fengi brauð, sem dæmi, í heil sjö ár, og það er ansi hart. Og þetta var líka alveg rætt þegar ég man eftir mér, en þá reyndar á mjög afslöppuðum nótum.

Því má ekki gleyma að það var ekki NATO sem handtók afa, það var lögreglan – eða valdstjórnin ef við notum það orðalag, og ég held það megi alveg segja í dag að ástæðan var pólitísk, því afi var vinstri maður.“

Afi væri samt stoltur

Þú leiðist síðan í fjölmiðlastörf fyrir um það bil áratug síðan, hvernig lagðist það í afa þinn? „Það lagðist bara vel í hann. Hann hafði kannski vonast eftir því að ég myndi fara í prestinn, en ég hef ekki látið vígja mig til prests, þótt ég hafi lokið embættisprófi. En þar með er ekkert öruggt að það gerist ekki síðar, hver veit? En hann var ánægður með að ég hafi farið í frekara nám. Það var frekar pabbi sem kom með athugasemdir þegar hann heyrði að ég ætlaði í doktorsnám í heimspeki. Spurði hvort ég vildi ekki gera eitthvað gagnlegra, eins og hagfræði eða alþjóðastjórnmál.“

En þá er kannski rétt að spyrja, og ég biðst um leið afsökunar að hafa leitt okkur hingað, en hvaða skoðun heldurðu að afi þinn hefði haft um að þú starfir í dag fyrir sama örlagabandalag og varð kveikjan að handtökunni fyrir 77 árum? „Sko, þarna er reyndar eitt. Árni Páll, frændi minn [sonur séra Árna og fyrrverandi ráðherra] var nefnilega ráðinn til fastanefndar NATO árið 1995 fyrir utanríkisþjónustuna, þannig þetta var í raun ekki nýtt fyrir hann.“ Guðmundur spyr pabba sinn hvernig þetta hafi verið. „Já, pabbi segir að hann hafi bara tekið því vel. Hafði mikinn húmor fyrir því.“ Þannig afi væri stoltur? „Það ætla ég rétt að vona. Jú,jú, ég er viss um það,“ segir Guðmundur Björn.