Opið bréf til Náttúruverndarstofnunar, áður Umhverfisstofnun, og Húnaþings vestra
Ég starfa sem leiðsögumaður og hef ég stoltur ferðast með ferðamenn, innlenda sem erlenda, um okkar fagra land í yfir 3 áratugi. Margt gott hef ég séð og margt slæmt. Eitt af því versta sem ég veit um eru skemmdir á náttúru Íslands. Vísvitandi skemmdir. Allt of mikið er um utanvegaakstur og hef ég séð mörg dæmi um það. Oft eru þetta aðilar sem vita ekki betur, vita ekki hver lögin eru, vita ekki hvað þetta skemmir mikið, hafa séð aðra gera og halda að þá sé þetta í lagi o.s.frv. En allra verst finnst mér þegar heimamenn eiga í hlut. Þá er ég ekki bara að tala um Íslendinga heldur það sem er kallað „heimamenn“. Ætla ég að útskýra það hér aðeins nánar. Ég hef margoft gengið um Arnarvatnsheiði með ferðamenn. Eitt af stærri óspilltu heiða- og mýrasvæði í Norður Evrópu. Undurfagurt svæði. Íslendingum finnst það mörgum hverjum ekki spennandi þar sem þetta er erfitt yfirferðar sökum mýrlendis. En gangandi ferðalöngum sem hafa áhuga á útivist, dýralífi, fuglalífi, kyrrð og víðáttu finnst þetta undurfagurt svæði. Veit ég um erlenda ferðamenn sem hafa komið oftar en einu sinni og oftar en tvisvar til Íslands sérstaklega til að ganga um og upplifa Arnarvatnsheiðina. Margir hverjir hafa ekki getað útskýrt það á annan hátt en „upplifun“. Finna fyrir krafti og gæðum náttúrunnar, veðursins, víðáttunnar.
Á vefsíðu Náttúrufræðistofnunar, natt.is, stendur um Arnarvatnsheiði: „Mjög víðáttumikil og vel gróin heiðalönd, rík af mýrum, vötnum, tjörnum og lækjum. Lífríkt vatnakerfi, fengsæl fiskivötn og fjölbreytt fuglalíf. Einhver víðfeðmustu votlendi til heiða á landinu, rík af tjarnastararflóum, starungsmýrum, runnamýrum, brokflóum, hengistararflóum og gulstararflóum. Landi hefur ekki verið raskað af virkjunum, framræslu eða öðrum framkvæmdum. Sumarbeitilönd sauðfjár og lítils háttar hrossa. Aðalútivist er silungsveiði. Arnarvatnsheiði og Tvídægra eru víðáttumikið og vel gróið heiðaflæmi sem liggur milli Borgarfjarðar og Húnavatnssýslu, 400−600 m y.s. og hækkar eftir því sem austar dregur. Mýrar og flóar eru víða og fjöldi vatna og tjarna. Mikið fuglalíf er á Arnarvatnsheiði og er hún alþjóðlega mikilvægt varpsvæði himbrima (75 óðul) og álftar (639 pör). Álftamergð á fjaðrafellitíma uppfyllir einnig alþjóðleg viðmið (1.236 fuglar). Meðal annarra tegunda sem verpa í talsverðum mæli á svæðinu eru lómur, gróflega áætlað 25 pör eða tæp 2% íslenska stofnsins, duggönd og hávella. Svæðið er að meginhluta á náttúruminjaskrá og IBA-skrá. Ógnir Uppbygging þjónustu fyrir ferða- og veiðimenn, vegagerð, utanvegakstur, áform um vindmyllur, minniháttar sauðfjárbeit.“
Íslenski ferðavefurinn (NAT ferðavísir) segir: „Arnarvatnsheiði og Tvídægra eru heiðarflæmi, sem þekja norðvesturhluta meginhálendisins. Þar eru vötnin sögð óteljandi líkt og hólarnir í Vatnsdal og eyjarnar á Breiðafirði. Þessar heiðar eru meðal fegurstu og friðsælustu svæða landsins og þar hafa margar fjölskyldur átt ótal unaðsstundir í útilegum og veiðiferðum. Á Arnarvatnsheiði er mikill fjöldi veiðivatna, s.s. Arnarvatn stóra, Úlfsvatn, Réttarvatn, Reykjavatn, Krókavatn, Mordísarvatn og Krummavatn. Á Tvídægru, sem er votlend og ill yfirferðar, eru líka mörg vötn, s.s. Flóavatn, Krókavatn og Langavatn. Hún er m.a. vettvangur Heiðarvígasögu. Ýmsar ár renna frá Tvídægru, s.s. Þorvaldsá, Núpsá og Vestuá til Miðfjarðar, Hrútafjarðará til Hrútafjarðar og Kjarrá til Borgarfjarðar.“
Fáir vegaslóðar liggja úr byggð og upp á Arnarvatnsheiði. Þetta er óspillt svæði. Erfitt er að ferðast um það nema gangandi. Á árum áður var mikið farið þar um ríðandi á hestum en sökum mýrlendis þá þarf góða kunnáttu á hvar er hægt að ferðast með hest og hvar ekki. Síðustu árin hefur aukist verulega utanvegaakstur um alla heiðina. Og er hún á mörgum stöðum stórskemmd. Djúp hjólspor í mýrlendi gróa/lagast ekki á einni nóttu, vikum, mánuðum né árum. Það sem sárast í þessu er að þetta er skaði eftir HEIMAMENN. Bændur í göngum á haustin, á hverju ári. Bændur sem ferðast um undir nafni sveitarfélagsins. Bændur sem hugsa um, og reka, svæðið. Þetta er þeirra heimasvæði. Bakgarður heimamanna.
Nú þekki ég aðeins til í Miðfirði. Var þar í sveit sem unglingur. Hef farið þangað oft í réttir. Með ferðamenn og án ferðamanna. Síðustu 2 áratugi hefur fjölgað gríðarlega notkun fjórhjóla og sexhjóla. Þegar fjórhjól komu fyrst til landsins rétt fyrir 1990 var talað um að þau hentuðu vel til smalamennsku og skildu varla eftir sig ummerki í náttúrunni (eins og m.a. Ómar Ragnarsson sýndi í sjónvarpi á sínum tíma). En síðan þá hafa þau stækkað, þyngst og orðið miklu kraftmeiri. Þessi hjól sem nú eru notuð í smalamennsku á Arnarvatnsheiði eru flest um, eða yfir, 500 kg. Síðan bætist við 80-100 kg ökumaður, bensínbrúsar, annar farangur og það sem verra er, mikið magn af áfengi. Fjórhjólin hafa í seinni tíð verið mikið notuð til að ferma farangur og vistir fyrir aðra leitarmenn því þau geta borið mikið. Þannið að við erum að tala um 600-700+ kg, kraftmikið ökutæki, á einu stærsta mýrlendi Íslands, og jafnvel Norður-Evrópu. Og þar að auki flestir ökumenn þessara tækja haugafullir. En ég ætla ekki að koma inn á akstur undir áhrifum í þessum skrifum. Það er nóg að hugsa um utanvegaaksturinn að sinni.
Arnarvatnsheiði, upp úr Miðfirði, skiptist í nokkrar heiðar (gamlar heimildir heimamanna). Aðalbólsheiði, upp úr Austurárdal (skiptist í Kjálka og Tungu), Núpsdalsheiði, upp úr Núpsdalnum og Húksheiði og Rimi, upp úr Vesturárdal. Sem sagt 5 heiðar út frá gangnaskipulagi heimamanna. Bændur í Miðfirði fara upp á heiði á seinni parti fimmtudags, byrja að koma hreyfingu á féð og koma sér svo fyrir í gangnamannaskálum á heiðinni, drekka sig í hel, og byrja svo smölun snemma á föstudagsmorgni. Komið er niður að heiðargirðingu um kl. 15-16 sama dag. Þetta svæði var smalað gangandi og ríðandi í tugi ára (eða réttara sagt frekar hundruð ára þar sem Miðfjörður byggðist upp af landnámsmönnum og þeir nýttu landið m.a. til búskapar skv. Landnámabók). Þegar fjórhjólin komu til landsins rétt fyrir 1990 var fyrsta fjórhjólið notað á heiðinni við smölun. Örfáum árum seinna kom næsta. Margir bændur, sem voru ekki miklir hestamenn, sáu sér leik á borði hvað fjórhjól var mikið léttara að eiga við en sökkvandi hestur í mýrlendi. Mikil óánægja var með notkun fjórhjóla hjá sumum í sveitarfélaginu. Þau skemmdu mikið land. En mörgum fannst þau henta vel. Þau komust hraðar yfir en hestur, þar sem var blautt eða ekki of stórþýft. Þau gátu borið miklar vistir fyrir aðra gangnamenn. Og svo gátu hjólin borið með sér veikar eða slasaðar kindur til byggða (þó svo þetta hafi ekki oft reynst lífsbjörgun fyrir dýrið því ökumenn fjórhjólanna voru oftar en ekki haugafullir og ýmis óhöpp urðu á leiðinni heim). Örfáum árum seinna fjölgaði hjólunum. Þá voru settar reglur af fjallskilastjórn. Það mátti vera 1 fjórhjól á hverri heiði (eru taldar 5, eins og áður sagði, af heimamönnum). Gekk þetta í örfá ár. Þá fjölgði fjórhjólum aftur. Óánægja jókst meðal þeirra heimamanna sem voru á móti náttúruskemmdum. Þetta viðhafðist í nokkur ár. Fjórhjólum fjölgaði og ekkert var hlustað á þessa fáu sem „tuðuðu“ um náttúruskemmdir. Fyrir um 10-15 árum síðan var öllum reglum um fjölda fjórhjóla/ sexhjóla eytt úr öllu sem tilheyrði fjallskilavinnu (göngum). Enda eru margir af hörðustu áhugamönnum um notkun fjórhjóla/sexhjóla nú jafnvel komnir í fjallskilanefndir eða sveitarsjórn. Hefur því þessum hjólum fjölgað mikið, 10-14 hjól (mismunandi eftir árum) og vinir og vandamenn komið frá Reykjavík og öðrum hlutum landsins með sín 600-700 kg torfærutæki til að hjálpa HEIMAMÖNNUM með árlega smölun, undir formerkjum sveitarsjórnar Húnaþings vestra. Þessar náttúruskemmdir hverfa ekki. Þeir sem keyra þarna um nota oft sömu spor og dýpka þau. Og það eru spor um allt. Þetta sést mjög vel úr lofti. Sést mjög vel ef skoðað er Google Map. Tala nú ekki um þegar gengið er um svæðið og komið er að þessum svæðum.
Ómetanleg eyðilegging. Eyðilegging á heimsmælikvarða. Þetta leyfir fjallskilanefnd, sveitarstjórn og bændur á sínum „bakgarði“. Þetta gera HEIMAMENN!
Umhverfisstofnun sendi frá sér fréttatilkynningu þann 27. ágúst 2012 undir fyrirsögninni „Göngum vel um landið í leit að fé“. Tilkynningunni er beint til smala á vélknúnum ökutækjum. Í niðurlagi hennar kemur fram að heimilt sé að aka utan vega vegna starfa við landbúnað á landi utan miðhálendisins, sem sérstaklega er nýtt sem landbúnaðarland, að því tilskildu að ekki hljótist af því náttúruspjöll. Það er vissulega þörf á að minna á slíkan utanvegaakstur og bændur sem aðrir leggi sig fram um að ganga vel um landið. Við getum ekki alltaf falið okkur á bak við erlenda ferðamenn sem keyra utanvegar eða skemma náttúru Íslands á einhvern hátt þegar við erum sjálf verri aðilinn. Mikið verri. Flest sveitarfélög landsins hafa tekið til í sínum málum og minnkað/takmarkað notkun vélknúinna ökutækja við smölun á heiðum/hálendi landsins. Flest af þeim hafa einnig tekið til í því sem kallast „akstur undir áhrifum áfengis“. En það eru því miður ekki allir svo þroskaðir og er það miður.
Ég skora hér með á Náttúru- verndarstofnun að aðhafast í málinu hið fyrsta. Við munum aldrei laga þær skemmdir sem nú þegar eru komnar en við getum komið í veg fyrir að þær verði meiri.
Virðingarfyllst, Guðmundur Árnason leiðsögumaður.
