Bakteríur segja ósýnilega sögu
Rannveig Þórhallsdóttir, doktorsnemi í fornleifafræði við Háskóla Íslands, skoðar í rannsóknarverkefni sínu „Árþúsund við Atlantshaf“ fornDNA (sedaDNA) plantna, dýra og baktería í jarðvegi bæjarhólsins í Skálanesi í Seyðisfirði og til samanburðar í skála frá landnámstíma í Firði, Seyðisfirði. Aðferðin er nýstárleg þar sem sýni eru tekin úr tóftum og jarðvegi til að finna vísbendingar um dýrahald og nýjar upplýsingar um menn. Verkefni Rannveigar er það fyrsta til að birta DNA greiningar á jarðvegi innan úr húsi í fornleifafræðilegu samhengi á Íslandi. Tvær fræðigreinar hafa komið út í sumar tengdar rannsókninni, greinin „Microbes from Floor and Wall Layers at Viking Age and Medieval Farm in Iceland Reveal Living Conditions, Human Respiratory Diseases and the Presence of Domestic Animals“ sem birtist í júlí í Environmental Archaeology, The Journal of Human Palaeoecology og greinin „Interpreting sedaDNA: A More-Than-Human Perspective from Seyðisfjörður, Iceland“ sem birtist í júlí í Norwegian Archaeological Review. Sú þriðja, „Letting the soil speak: High-throughput metagenomic sequencing of sedaDNA from two early Norse settlements in Iceland“ er á leiðinni í birtingarferli.
„Elstu rituðu heimildir sem tengjast jörðinni Skálanesi eru frá 1491 og þá er bara talað um Skálanesbjarg. Árið 1684 er talað um bæinn en þessi búseta sem við sjáum í bæjarhólnum er eldri, frá 10.-14. öld og það eru engar ritaðar heimildir um hana. Það er áhugavert að finna staðfestingu á búsetu á staðnum fyrr en skjalfest hefur verið. Hluti af skýringu á skorti á rituðum heimildum gæti verið sú að jarðbækur Árna og Páls um Múla- og Skaftafellssýslur urðu eldi að bráð í brunanum mikla í Kaupmannahöfn árið 1728 og því glötuðust mikilvægar heimildir um jarðir á Austurlandi, sem gerir fornleifarannsóknir á svæðinu enn mikilvægari en ella. Þar sem það eru engin dýrabein til staðar er einnig áhugavert að reyna að skilja hvernig búseta þetta var og reyna að finna eitthvað ósýnlegt, eitthvað sem sést ekki með berum augum,“ segir Rannveig í samtali um verkefnið.
Lungnasýking og dýrahald
„Við erum með snið úr bæjarhóli Skálaness og erum að skoða hvað er fyrir landnám, hvað er eftir að búseta hefst, hvað er inn í húsinu og hvað er inn í torfveggjunum líka. Við erum með mikið af jarðvegsbakteríum og svo bakteríur sem tengjast dýrum og mönnum,“ segir Rannveig. „Meðal annars fundum við eitthvað sem bendir til lungnasýkingu í mönnum og á þessum tíma, þetta er eftir 940 til svona 1450, þá er einhver inn í þessu húsi sem er hóstandi og er með lungnasýkingu eftir því sem við túlkum“. Einnig fundust bakteríur sem tengjast nautgripum og kjúklingum en að sögn Rannveigar er erfitt að staðsetja bakteríur úr dýrum. „Það er ekki hægt að negla niður nákvæmlega hvaða dýr þetta voru vegna þess að þessar bakteríur finnast í fleiri en einni dýrategund, en einhverskonar bakteríur úr húsdýrum finnast í húsinu og svo magabakteríur úr mönnum líka“.
Ný og þverfagleg nálgun
„Ég er að reyna að fá nýtt sjónarhorn, að horfa á landið, dýrin og mennina sem eina heild. Við erum með gríðarlegt magn raðgreininga og það getur verið erfitt að sjá heildarmyndina,“ segir Rannveig. Næstu skref eru að skoða skemmdir á DNA sem hefur fundist til að sannreyna að um gamalt DNA sé að ræða og að birta grein um plöntur, dýr og menn í bæði Skálanesi og Firði í Seyðisfirði en þar fundust einnig dýrabein og fleiri munir í skála, öðrum byggingum, öskuhaugi og heiðnum gröfum frá 950 til um það bil 1200.
Aðferðin er nýstárleg og þó margir vinni að greiningum sem þessum víða í heiminum er ekki búið að birta mikið af niðurstöðum. Margir vísindamenn velja frekar að vinna greiningar úr sýnum úr tjörnum þar sem þær eru með einangrað umhverfi, meðal annars hafa birst niðurstöður rannsókna úr tjörninni í Reykjavík sem fjalla um dýr og gróður á landsnámstíma, en rannsókn Rannveigar er sú fyrsta til að birta niðurstöður á DNA sýnum úr mold úr húsi í fornleifafræðilegu samhengi. „Við þurfum að hafa ýmsa varnagla því það er margt sem getur haft áhrif á DNA-ið,“ segir Rannveig. „En við erum að geta séð eitthvað sem við höfum ekki séð áður og erum að geta fengið upplýsingar um dýrahald þó það finnist engin bein“.
Ferlið er bæði tímafrekt og dýrt en Rannveig reiknar með að það verði ekki jafn flókið eftir því sem tíminn líður. „Þetta mun geta fært okkur upplýsingar um sjúkdóma og varpað nýju ljósi á líffskilyrði fólks á þessum tíma, jafnvel leyndarmál eða eitthvað sem við viljum ekki finna“.
