Með smjörkveðju!

Saga smjörs sem slík hefur hér áður verið rakin á handahlaupum, en ekki allir vita að smjör, til viðbótar við að hafa verið bæði viðbit og dæmi um auðsæld, hefur m.a. þótt nytsamlegt til skreytinga.

Einhverir fussa nú yfir því, enda hollt og gott að fussa sem mest. Ná þannig hitanum úr blóðinu.

En ef þetta er athugað nánar verður að segjast að umbreyting óáberandi hráefna (t.a.m. smjörs) í listform fær neytendur til þess að nálgast matinn sinn á annan hátt, hvetur þá til að eyða lengri tíma í að njóta hans – auk þess sem meira verður úr matarupplifuninni en ef hráefnið væri borið fram á hefðbundnari hátt.

Þótt smjörskúlptúrar sem slíkir hafi verið til staðar í veislusölum frá endurreisnartímanum þegar kokkar hinna tignu hönnuðu risaskúlptúra úr smjöri og sykri fyrir gesti ... þá urðu smjörskúlptúrar sem listform ekki vinsælir fyrr en á 19. öld, þökk sé bóndakonunni Caroline Shawk Brooks, sem síðar varð þekkt listakona með þennan miðil í höndunum.

Tíu ár að Draumi Jóhönnu

Segir sagan að árið 1867 hafi bómullaruppskeran brugðist á bæ Caroline og eiginmanns hennar í Arkansas-ríki Bandaríkjanna. Til þess að drýgja tekjur heimilisins hóf Caroline að móta og skera smjörið sem unnið var á bænum út í höndunum, í stað þess að steypa það í mót eins og vaninn var.

Hún notaði hvorki hefðbundin tól né tæki, heldur fremur það sem til féll, og fljótlega var hún farin að móta ýmis verk úr smjöri á borð við andlit fólks og dýr.

Tíu árum síðar skapaði Caroline meistaraverk sitt, „Draum Jóhönnu“ eftir innblástur leikrits í ljóðformi eftir danska höfundinn Henrik Hertz. Verkið, sem var sýnt á heimssýningunni í Fíladelfíu, sofandi prinsessa úr smjöri, vakti þvílíka athygli að fólk stóð í röðum og borgaði jafnvel 10 aura til þess að fá að líta dýrðina augum.

Í „Kven-dagblaðinu „The New Centurey for Woman“ (1876) var verkinu lýst í rómantískum smáatriðum en listakonan sjálf nefnd sem „untaught, untrained“ en með „hope for a bright and successful future for this Ohio girl.“

Caroline, sem fékk viðurnefnið „Smjörkonan“, ferðaðist í kjölfarið um Bandaríkin og Evrópu með list sína, en þótt hún hlyti mikla aðdáun voru vinnubrögð hennar og færni ekki beint talin listgrein, né hún sjálf löggiltur listamaður. Umsagnir um heimssýninguna og aðrar sýningar hennar beindust því fremur að fábrotnum uppruna hennar og hversdagslegum verkfærum – til viðbótar fyrir klapp á bakið fyrir að vera kona og stíga út úr þeim ramma sem samfélagið setti hana í.

Annars kemur líka fram að nokkrum árum síðar hafi Caroline skilið við eiginmann sinn og opnað vinnustofu í Washington DC þar sem hún vann við og sýndi höggmyndalist (ekki úr smjöri, þótt hún ynni gjarnan frummótið úr smjöri).

Hátíðlegt viðbit nútímans

Þótt fáir Íslendingar hafi slegið upp smjörkúm í fullri stærð, þekkja margir minni útgáfur af þessari listgrein. Á níunda og tíunda áratugnum varð hálfgerð sprenging í smjörskreytingum hér á landi, en þá þótti engin fermingarveisla eða brúðkaup fullkomið án þess að viðbitið fengi hátíðlegan skrúða.

Konungar hlaðborðsins á níunda áratugnum voru án efa smjörsvanirnir. Útskornir með mikilli nákvæmni úr gulleitum smjörblokkum, syntu þeir um á fötum og þóttu bera vitni um mikinn glæsileika.

Smjörlist íslenskrar Karólínu

Það er því ekki að undra að smjör, með alla þessa listrænu fortíð, kitli listamenn nútímans. Hérlend nafna Caroline Brooke, listakonan Karólína Rós Ólafsdóttir, gat ekki á sér setið þegar til stóð að hún gengi í hjónaband nýverið og sá í hillingum smart borðskraut úr íslensku smjöri.

Aðspurð segir Karólína hugmynd sína hafa sprottið úr austur-evrópskri páskahefð þar sem smjörlömb þykja afar móðins viðbit. Henni leist þó betur á að gleðja brúðkaupsgesti sína með hoppandi laxi og sá fyrir sér spennandi og jafnvel líflegan skúlptúr sem gaman væri að skafa af og setja á brauð. Myndi svo einnig þjóna tilgangi sem borðskraut.

„Ég var svo heppin að fá tvær smjöráhugakonur með mér í þetta, vinkonur mínar, líffræðinginn Margréti Guðbrandsdóttur og hjúkrunarfræðinginn Lóu Aðal- heiði Kristínardóttur, sem báðar eru með gott auga fyrir smáatriðum og stöðuga hönd. Okkur fannst þetta stórskemmtilegt og gott að hafa fleiri hendur í verkinu, þar sem maður var jú allur út í smjöri,“ segir Karólína ánægð með sína fyrstu sköpun úr smjöri og klárlega ekki þá síðustu. „Ég hugsa að næst væri gaman að prófa að gera til dæmis svan og vinna meira með ytri áferðina. Jafnvel blanda einhverju í smjörið eins og kryddi, segir Karólína, sem í þetta sinn vann einungis með klassískt íslenskt smjör. Ferlið gekk mjög vel, gaman að sjá smjörið taka annað form, einfalt að vinna með það, en það sem kom þeim stöllum mest á óvart var biðtíminn.

„Við þurftum reglulega að setja skúlptúrinn inn í ísskáp, svo að laxinn kældist og héldi sér. Lengst tók að fá sporðinn til að haldast uppréttan en ákveðið var að hafa verkið úr smjöri alveg í gegn, ekki neinn strúktúr innan í eins og pinna eða álpappír.

„Skúlptúrinn vakti mikla lukku í brúðkaupinu mínu og ég er ekki frá því að fólk hafi borðað meira smjör en ella vegna þess hve skemmtilegt það var að skafa utan af smjörlaxinum og setja hann á brauð,“ segir Karólína að lokum.

Smjör má því segja gleður á margvíslegan hátt. Svona í lokin er því gaman að koma því að, að starfsmönnum Mjólkursamsölunnar þykir ekki leiðinlegt að kasta á fólki smjörkveðju ef sá gállinn er á þeim, enda viðeigandi í hvívetna og jafnvel hlýlegt. Viðeigandi? Jú, íslenskt smjör, ekki síst sú himnasending sem kemur frá því fyrirtæki, á nær alltaf við.