Sorpbrennsla á Íslandi – besta lausnin?

Við Íslendingar framleiðum margvíslegan úrgang, allt frá heimilis- og iðnaðarúrgangi til lífrænna efna úr landbúnaði, skógrækt, fiskeldi, kjötframleiðslu og byggingariðnaði. Hvernig leysum við þetta vandamál á umhverfislega, tæknilega og fjárhagslega sjálfbæran hátt?

Vandamálið er þríþætt. Í fyrsta lagi eru förgun og flutningur, bæði innan Íslands og erlendis, verulega kostnaðarsamar lausnir fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Í öðru lagi eru valkostirnir takmarkaðir. Og í þriðja lagi hafa margar lausnir sem eru til staðar eða eru til umræðu alvarlegar umhverfisafleiðingar.

Nú treystir Ísland á tvær lausnir í úrgangsmálum: 

• Landfylling – Bönnuð samkvæmt ESB-lögum en samt notuð á Íslandi.
• Útflutningur – Flutningur pappírs, plasts, málma og annars úrgangs til Evrópu til endurvinnslu eða brennslu.

Tvær aðrar lausnir: 

• Brennsla (e. incineration) – Brennsla úrgangs við háan hita. Ísland er með litla brennslustöð, Kölku, nálægt Keflavík.
• Gösun (e. gasification) – Aðferð sem brýtur niður úrgang með hita og takmörkuðu súrefni, en án bruna og þ.a.l. án útblásturs.

Markmið þessarar greinar er að upplýsa almenning og stefnumótendur með því að kynna staðreyndir og opna dyr fyrir víðtækari umræðu í þjóðfélaginu.

Raunveruleikinn í dag

Vegna fámennis og takmarkaðs úrgangsmagns er ekki fjárhagslega hagkvæmt að byggja stórar endurvinnslustöðvar fyrir heimilissorp og annan úrgang á Íslandi. Afleiðingin er sú að Ísland heldur áfram að urða úrgang, þrátt fyrir að þessi venja sé úrelt og bönnuð samkvæmt íslenskum lögum. Svo flytjum við í gámavís annað, oft endurvinnanlegt sorp til Evrópu.

En þessi útflutningur á úrgangi er kostnaðarsamur og umhverfislega skaðlegur, enda ganga skip og bílar fyrir jarðefnaeldsneyti sem eykur kolefnislosun Íslands. Þannig eru aðeins tveir valkostir eftir: brennsla eða gösun.

Hingað til hafa helstu raddir í íslenska úrgangsiðnaðinum, sérstaklega Sorpa og „brennsluhópurinn“ svokallaði, eindregið kynnt brennslu sem einu raunhæfu lausnina í sorpmálum. Þessi skoðun er þó ekki almennt viðurkennd. Áhugi á annarri tækni eins og gösun fer vaxandi hér á landi.

Athygli vekur að Evrópusambandið hvetur nú aðildarríki sín til að draga úr brennslu, kallar það sóun á verðmætum efnum, það auki loftmengun og losun gróðurhúsalofttegunda. Hvað eru Evrópulönd og ESB að gera varðandi úrgangsstjórnun og umhverfisvernd?

Skotland og Wales hafa sett bann (moratorium) við byggingu nýrra brennslustöðva. Nokkur önnur lönd, eins og Frakkland, hafa lagt til slík bönn sem eru enn í ferli hjá löggjafa. Auk þess hefur ESB hætt að fjármagna nýja brennslustöðvar vegna þess að þær stangast á við markmið um kolefnishlutleysi og hringrásarhagkerfi. Þannig er ólíklegt að fleiri brennslustöðvar munu verða byggðar innan ESB, sérstaklega með einkafjármagni.

Er nútímabrennsla örugg?

Nútímalegar stórar sorpbrennslur kallast „hátæknibrennslur“ því þær eru búnar hreinsunar- og síunarkerfum. Þrátt fyrir þennan hreinsunarbúnað losa slíkar brennslur enn skaðleg efni. Hátæknibrennslur eru útbúnar með hreinsibúnaði sem síar um 99% af óæskilegum efnum við bestu aðstæður en við verstu aðstæður getur virknin farið niður í 30%.

Hér eru nokkrar af helstu heilsufarsáhyggjum: 

• Öndunar-, hjarta- og æðaskemmdir: Brennsluofnar losa fínar agnir sem komast djúpt inn í lungun og valda astma, hjartasjúkdómum og ótímabærum dauða. Þungmálmar eins og blý, kvikasilfur og kadmíum geta haft áhrif á heilastarfsemi, sérstaklega hjá börnum.
• Krabbamein og fæðingargallar: Samfélög nálægt brennslustöðvum hafa greint frá hærri tíðni krabbameins, fósturláta og fæðingargalla. Þessi áhrif eru studd af ritrýndum rannsóknum og lýðheilsugögnum. Og „eilífðarefni“ eins og dioxín, fúran og PFAS hafa verið tengd krabbameini, ónæmisröskunum og æxlunarskaða.

Þetta sýnir að hátæknibrennsla getur losað hættuleg mengunarefni sem hafa áhrif á öndunarfæri, æðakerfi, þroska, ónæmiskerfi, æxlun og taugaheilsu. Þó að nútíma-tæknilausnir hjálpi til við að draga úr mengun, er mikilvægt að nefna að sorpbrennsla er hvorki græn né umhverfisvæn.

Brennsla eykur kolefnisútblástur Íslendinga um 7%

Brennslustöð sem gæti brennt mest öllu sorpi landsmanna, eða um 120.000 tonn á ári, gæti losað allt að 200.000 tonn af CO₂-jafngildum á ári, sem gengur beint gegn markmiði stjórnvalda um að draga úr losun þjóðarinnar. Slík brennsla er mögulega ásættanleg í löndum sem geta þá á móti dregið úr öðrum kolefnisútblæstri á móti brennslunni, en á Íslandi væri þetta hrein viðbót sem gæti numið allt að 7% aukningu í kolefnisútblæstri Íslands. Kolefnisskattar eru áætlaðar 140 evrur á árinu 2030. Íslenska brennslustöðin þyrfti því að greiða 28 milljónir evra, eða rúma 4 milljarða króna, í kolefnisskatt á ári hverju. Þetta eitt og sér skýrir hvers vegna engar nýjar brennslustöðvar eru í byggingu innan ESB. Haldið hefur verið fram að hægt væri að fanga koltvísýringinn en slíkur búnaður gæti kostað um 45 milljarða króna fyrir slíka brennslustöð og nýta um helming þeirrar raforku sem brennslunni er ætlað að framleiða. Kostnaður við sorpvinnslu verður jú að vera innan þeirra marka sem heimili og iðnaður geta staðið undir. Vegna samkeppnissjónarmiða getur engin þjóð leyft sér að margfalda sorpgjöld. Þannig eru flest ESB-lönd að vinna að því að fækka brennslustöðvum og finna aðrar lausnir.

Ákall um upplýsta umræðu

Miðað við heilsufarsáhættu, umhverfisskaða og fjárhagslega byrði sem fylgir brennslu, er þetta í raun besta leiðin áfram fyrir Ísland?

Þetta er samtal sem þarf að eiga sér stað, ekki aðeins meðal sérfræðinga, heldur um allt samfélagið. Í næstu grein munum við skoða gösunarver sem breytir úrgangi í eldsneyti og er án kolefnisútblásturs, bera saman raunveruleg dæmi erlendis og draga upp möguleg næstu skref fyrir Ísland. Úrgangur hverfur ekki, en hvernig við tökum á honum mun móta umhverfið okkar, lýðheilsu og þjóðarbúskap.