28 íslensk smitsýni voru notuð í rannsóknunum síðustu árin (eftir gögnum frá Vincent Béringue, INRAE)

Á faglegum nótum 10. ágúst 2026

Riðusérfræðingar mættu – óvæntar nýjar niðurstöður

Höfundur: Karólína Elísabetardóttir

Síðan 2021 hefur stór alþjóðlegur hópur vísinda- manna úr sex löndum unnið að umfangsmiklum og brautryðjandi rannsóknum á riðuveiki á Íslandi („ScIce – Scrapie in Iceland“). Christine Fast frá Þýskalandi, verkefnastjóri, og Stefanía Þorgeirsdóttir, riðusérfræðingur á Keldum, mættu í síðustu viku í Húnaver. Í gegnum Zoom tóku þátt Vincent Béringue næmisérfræðingur, Frakklandi, og Jörn Gethmann faraldsfræðingur, Þýskalandi. Miðað við að heyskapur var kominn víða í gang, var mætingin mjög góð. Svo var hægt að fylgjast með á Zoom; einnig eru upptökur aðgengilegar.

Tilgangurinn með fundinum var að upplýsa bændur og dýralækna um nýjustu niðurstöður úr rannsóknunum sem komu að hluta til á óvart. Fyrir þremur árum heimsótti stór hópur vísindamanna Norðurlandið; um 200 manns mættu þá í Miðgarð í Varmahlíð til að fræðast um fyrstu rannsóknirnar. Haustið 2023 mætti Vincent aftur til landsins og tók fundatúr í kringum landið ásamt íslenskum sérfræðingum. Rétt áður hafði greinst riða á Stórhól í Víðidal og heimsókn Vincents var þess vegna kærkomið tækifæri til að ræða stöðu þekkingar. Meðan á túrnum stóð, tilkynnti ráðuneytið að fé með breytileikunum T137, C151, H154 (AHQ) og R171 (ARR) yrði ekki skorið niður, sem var bylting miðað við reglurnar sem höfðu verið í gildi í nærri 40 ár.

Skrautlegt hrútlamb í Hvammshlíð undan Margréti frá Sunnuholti með T137 – þessi breytileiki kom áfram mjög vel út í rannsóknunum.

Rannsóknirnar héldu áfram eftir það og sér í lagi niðurstöðurnar sem urðu til síðustu mánuðina varpa nýju ljós á þó nokkra þætti sem varða íslenska sauðfjárbændur beint. Þess vegna ákvað Karólína Elísabetardóttir, sauðfjárbóndi í Hvammshlíð, að skipuleggja einu sinni enn fund til að gera bændum kleift að taka tillit til þessarar þekkingar við val ásetningslamba í haust. Léttur kvöldverður var í boði og aðalrétturinn var í samræmi við umræðuefnið: lífræn beykireykt kindabjúgu frá Sölvanesi ásamt meðlæti. Helstu niðurstöður fundarins:

Það er komið skýrt í ljós að talsvert fleiri en einn riðustofn eru virkir á Íslandi og að stofnarnir eru í stöðugri þróun/aðlögun. Rannsóknir með erfðabreyttar mýs til að greina fjölda og eðli þessara stofna eru enn yfirstandandi og lokaniðurstöður væntanlegar 2028. Yfirlitskortið sýnir 28 íslensk smitsýni sem voru notuð í PMCAnæmispróf og að hluta til einnig í músatilraunir til stofngreiningar.
Það er talsverður munur á milli þeirra. Á Suðurlandi virðist t.d. sterk „sérhæfing“ riðustofna í VRQ (V136), þeir umbreyta í miklu minna mæli ARQ. Á Norðurlandi er það sums staðar öfugt.
AHQ (H154) sýndi í fyrsta sinn veikleika. Í samanburði við önnur lönd er Ísland með sérstöðu, þessi breytileiki virðist hafa meiri mótstöðu hér en í Evrópu. En núna kom í ljós að þessi mótstaða er mjög misjöfn og fer mikið eftir riðustofni. Sumir riðustofnar í tveimur mismunandi landshlutum ná að umbreyta („smita“) AHQ í PMCA-næmisprófum. Umbreytingin er samt minni en við ARQ eða VRQ.
Tiltölulega margir riðustofnar ná að umbreyta N138, en það er samt betra en ARQ eða VRQ.
Hins vegar líta T137, C151 og R171 (ARR) áfram mjög vel út og allt bendir til þess að þau séu með mjög mikla mótstöðu og a.m.k. í PMCAnæmisprófunum allir þrír sambærilegir.
Sum próf eru enn í staðfestingarferlinu – mikilvægt er að endurtaka þau nógu oft til að útiloka skekkjur sem best. Nákvæmt kort og frekari upplýsingar verða birtar eftir að búið er að staðfesta allar niðurstöður og ritrýnd vísindagrein hefur verið birt; það má ekki birta smáatriði fyrir fram í blaði, annars getur það gerst að greininni er hafnað. Það má nefna að Vincent hlakkar nú þegar til að deila öllum niðurstöðum með bændunum – um öll smitsýni, hvaða breytileika þau ná að umbreyta og í hversu miklum mæli.
Riðujákvæðir gripir með VRQ = V136 (VRQ/VRQ og VRQ/ARQ) dreifa smiti frá sér í talsvert meira mæli en riðujákvæðir gripir með ARQ/ ARQ. Það kom fram í samanburði smitmælinga í fjárhúsum á riðubæjum. Áhugavert dæmi: Á Urriðaá þar sem eina jákvæða kindin (með ARQ/ARQ!) kom upphaflega frá Bergsstöðum, fannst ekkert riðusmit í fjárhúsunum þótt þessi ær hafi verið þar í tvö og hálft ár.
Einnig kom fram að þrátt fyrir ítarlega sótthreinsun í samræmi við ströngustu reglur getur samt verið smit eftir í fjárhúsum, sérstaklega ef riðujákvæðu gripirnir voru með VRQ. Þannig að: Eina leiðin til að forðast enduruppkomu riðu eru arfgerðir með sterka mótstöðu.
Faraldsfræðileg rannsókn komst að því með tölfræðilegum útreikningum að hvorki sala né fjárflutningar auka líkurnar á að riða komi upp á ákveðnum bæ (ólíkt öðrum löndum!), né afréttir/ sameiginlegar réttir. Hins vegar kom í ljós að m.a. eftirfarandi aðgerðir minnka líkurnar á riðu: fjarlægja hildir sem fyrst og ekki dreifa þeim með áburðinum á túnin, hafa lambærnar sem styst inni í sauðburði.
Nýjar reglugerðir varðandi fjárflutning eru strangari en áður, en staðalferlið einfaldara: Oftast þarf eingöngu seljandinn að vera með leyfi, ekki lengur kaupandinn – fresturinn rennur út 1. júlí ár hvert. En til að selja ákveðna gripi á milli áhættuhólfa þarf seljandinn að sækja um undanþágu með tölvupósti – og eins ef bóndi í áhættuhólfi vill kaupa fé án græns flaggs, sem er samt með sérstaka eiginleika (t.d. forystufé, feldfé, ferhyrnt/ferukollótt fé). Enginn sérstakur frestur er í þessu tilfelli. Meira um þessi mál finnst á mast.is (svo eru til samantekt og frekari vísbendingar á heimasíðunni riduvarnir.is).
Bú með atýpíska riðu (þ.e. afbrigðilega riðu eða „Nor98“) eru samkvæmt nýjustu reglugerðum flokkuð sem áhættubú. Þetta ósamræmi hefur verið mjög umdeilt og samkvæmt Þórði Pálssyni, Matvælastofnun (MAST), er markmið þeirra að því verði breytt. ESB-reglur hafa verið nefndar sem rök fyrir þessari breytingu, en slíkar reglur hafa fyrir löngu verið felldar úr gildi, eins og Christine Fast staðfesti á fundinum.