Verðkönnun án aðferðafræði
Fullyrðingar um aðild Íslands að Evrópusam- bandinu geti lækkað matvæla- verð um allt að 25% hafa verið áberandi í umræðunni undanfarið. Fremstur í flokki hefur farið formaður utanríkismálanefndar, Erna Bjarnadóttir. Pawel Bartoszek, sem hefur jafnframt haldið því fram að slíkt eigi einnig við um skyndibita og algenga rétti á veitingastöðum.
Ekki 25% lækkun kannske 3%
Eitt af fyrstu dæmunum sem Pawel tók í þessu sambandi var verð á tiltekinni vefju á veitingastaðnum Saffran sem hann rakti í myndbandi á samfélagsmiðlum sínum. Hann hélt því fram að verð á þessum rétti, sem hann sagði kosta um 4.000 krónur, gæti lækkað um 25% við ESB-aðild. Til að kanna hvernig þessi niðurstaða fékkst var ráðist í skoðun á vefjum á Saffran með því að kaupa eina slíka. Allar vefjur á Saffran kosta 2.590 krónur. Samkvæmt upplýsingum frá starfsfólki inniheldur venjuleg vefja 120 grömm af kjúklingakjöti úr kjúklingaleggjum. Við nánari athugun kom í ljós að kjúklingurinn var í reynd eina hráefnið sem er háð tollvernd. Grænmeti, hrísgrjón, sósur og vefjan sjálf eru þegar tollfrjáls í innflutningi frá Evrópusambandinu. Tollar hafa því engin áhrif á innkaupsverð þessara hráefna, jafnvel þótt sum þeirra séu framleidd hér á landi.
Líklegt innkaupsverð kjúklingakjötsins í vefjunni var metið á um 280–290 krónur. Enginn getur fullyrt hvaða áhrif afnám tolla gagnvart ESB hefði á innkaupsverð kjúklingakjöts. Það má áætla að 25% lækkun myndi leiða til rúmlega 70 króna lækkunar á hráefnisverðinu, eða um 3% lækkunar á verði vefjunnar ef engu öðru yrði breytt. Fullyrðing um 25% verðlækkun stóðst því ekki þegar fyrir lá hvaða hráefni í henni bera yfirleitt tolla og hvaða hráefni gera það ekki.
Í framhaldinu var farið yfir fullyrðingar formanns utanríkismálanefndar um hvaða landbúnaðarvörur bera almennt háa tolla. Þar virðist honum hafa orðið alvarlega á í framsetningu sinni. Frá gildistöku samnings Íslands og Evrópusambandsins um aukið gagnkvæmt tollfrelsi árið 2018 hafa langflestar kornvörur, brauð, jurtaolíur, sykur, sætindi, ávextir og stór hluti grænmetis verið tollfrjáls við innflutning frá ESB. Þeir vöruflokkar sem áfram njóta verulegrar tollverndar vega aðeins takmarkað í útgjöldum heimilanna til matarkaupa. Þessara mikilvægu atriða var hvergi getið í umfjöllun hans. Hann upplýsti þó í athugasemdakerfi við færslu sína að mat hans á umfangi tollfrelsis byggðist á svörum frá gervigreindinni Google Gemini.
Ábyrgð handhafa valds
Það breytir þó engu um ábyrgðina. Hvorki gervigreind, leitarvélar né önnur verkfæri bera ábyrgð á þeim upplýsingum sem birtar eru í opinberri umræðu. Sú ábyrgð hvílir á þeim sem setur þær fram. Þegar alþingismaður og formaður utanríkismálanefndar birtir tölulegar fullyrðingar um jafn stórt stefnumál og hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu verður að gera þá kröfu að þær hafi verið bornar saman við frumheimildir og sannreyndar áður en þær eru lagðar fyrir almenning.
Pawel Bartoszek er ekki venjulegur samfélagsmiðlanotandi heldur alþingismaður og formaður utanríkismálanefndar Alþingis. Með því embætti fylgir rík skylda til að sannreyna upplýsingar áður en þær eru lagðar fram sem rök í jafn mikilvægu máli og hugsanlegri aðild Íslands að Evrópusambandinu. Í öllu falli verður að tryggja rekjanleika þeirra þannig að lesandi geti sannreynt þær. Sá sem birtir upplýsingarnar verður að geta vísað til frumheimilda og staðið fyllilega á bak við þær.
Í kjölfarið birti Pawel einnig eigin samanburð á matvöruverði í Lúxemborg og Reykjavík. Engar upplýsingar fylgja um hvernig verðkönnunin var unnin, hvorki hvaðan verðupplýsingarnar koma, hvernig matvörurnar voru valdar eða í hvaða verslunum. Hann heldur því einnig fram að laun í Reykjavík séu 13% lægri en í Lúxemborg. Hvaðan kemur þessi tala? Hagstofa Íslands birtir almennt ekki sérstakar tölur um laun í Reykjavík og engin heimild fylgir fullyrðingunni.
Hvernig getum við borið saman verðlag milli landa?
Stofnanir á borð við Eurostat og OECD byggja verðsamanburð milli landa á fyrir fram skilgreindri aðferðafræði þar sem vörur, úrtak og úrvinnsla eru stöðluð. Aðferðafræðin er opinber og því geta aðrir yfirfarið útreikningana og sannreynt niðurstöðurnar. Þess vegna eru gögn Eurostat mun traustari grunnur að samanburði á verðlagi milli landa en óskýr verðkönnun þar sem hvorki heimildir né aðferðafræði liggja fyrir.
Eurostat birtir sambærilegar verðlagsupplýsingar fyrir aðildarríki ESB, EFTA-ríkin og flest umsóknarríki. Samkvæmt þeim gögnum er hlutfallslegt verðlag matvæla á Íslandi 150,5 stig þegar meðaltal ESB er 100. Fyrir brauð og kornvörur, sem eru tollfrjálsar gagnvart ESB, er vísitalan 153,5 en fyrir kjöt, sem almennt nýtur tollverndar, er hún 169,6. Ef tollar eru meginskýringin á háu matvælaverði á Íslandi, hvers vegna er munurinn aðeins um 16 stig á tollfrjálsum brauð- og kornvörum annars vegar og kjöti, sem almennt nýtur tollverndar, hins vegar?
Höfundur er hagfræðingur.
