Tak hnakk þinn og hest

Sú hugmynd að leiða saman helstu hryssur, fola og gæðinga landsins á einn stað og láta kunnáttufólk skera úr um hvert þeirra stæði öðru framar varð að veruleika árið 1950. Þá var fyrsta landsmót íslenskra hestamanna haldið á Leirum á Þingvöllum, á þeim slóðum þar sem vegurinn liggur nú yfir Hvannagjá.

Þetta var þá ein fjölmennasta samkoma sem haldin hafði verið hér á landi frá landnámi. Svipaður fjöldi fólks kom til Þingvalla á mótið og hafði komið til Þingvalla á Alþingishátíðina 1930 sem og á lýðveldisstofnunina 1944, rétt yfir tíu þúsund manns. Má sjá af viðtölum við stafnbúa íslenskrar hestamennsku á þessum tíma að vonir voru bundnar við að hafin væri glæst öld íslenskrar reiðmennsku. Í framtíðinni myndu tugþúsundir steðja fjórða hvert ár til Þingvalla til að dást að tign og glæstu fasi íslenska hestsins.

Á eyrinni

Fjórum árum síðar, árið 1954, var annað landsmót hestamanna svo haldið. Það fór ekki fram á Þingvöllum. Þingvallanefnd hugnaðist ekki þegar til kom að láta hross tæta upp Leirurnar og naga upp hvern grænan blett kringum helgireit þjóðarinnar. Þingvellir voru þó enn sem fyrr óskastaður slíkra móta í hugum hestafólks og úr varð að hrossum og mönnum var vísað á fornan áningarstað við Skógarhóla undir Ármannsfelli þar sem landsmótið var haldið árið 1958. Síðast var landsmót haldið á Skógarhólum árið 1978 í einmuna blíðu og íslensku sumarveðri eins og það gerist allra best og er enn í minnum haft.

Mótið árið 1954 fór hins vegar fram fyrir norðan, á Þveráreyrum í Eyjafirði. Fyrir þá sem ekki eru staðkunnugir eru Þveráreyrar fram að austan í firðinum, niður undan bænum Þverá á Staðarbyggð í gamla Öngulsstaðahreppi. Þar höfðu Eyfirðingar komið upp mótssvæði og héldu þar kappreiðar. Nú var bætt við danspalli og hús byggt yfir stóðhestana en að öðru leyti voru bæði menn og hestar undir berum himni. Engar brekkur né áhorfendapallar voru næst keppnisvöllunum utan hinir fornu sjávarmelar og börð upp af, en þannig hafði það reyndar líka verið á Leirum á Þingvöllum. Fólk stóð einfaldlega í kringum sýningarvöllinn og tróðst þar fram fyrir hvert annað til að verða vitni að því markverðasta, ekki síst kappreiðunum sem voru langvinsælasta atriðið á landsmótum langt fram eftir tuttugustu öld enda grimmt lagt undir og veðbankar opnir.

Aurflóðið mikla

Það væri hins vegar synd að segja að mótið á Þveráreyrum hafi verið jafn fjölmennt og mótið á Þingvöllum. Líklegast sóttu rétt um fjögur þúsund manns mótið í Eyjafirði og ef marka má tölur frá Landssambandi hestamannafélaganna er þetta það landsmót sem fæstir hafa verið á.

Þar lék náttúran stórt hlutverk. Í vikunni fyrir mótið urðu einar mestu stórrigningar á Norðurlandi sem um getur á síðari tímum. Mest var úrkoman í og við fjallgarðinn milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Ár og lækir hlupu upp og urðu að beljandi fljótum. Seinni partinn þann 6. júlí fóru skriður að renna fram hér og hvar en hvergi samt í líkingu við þær hamfarir sem urðu í Norðurárdal í Skagafirði. Þar má heita að öll fjallshlíðin ofan við bæinn Fremri Kot hafi runnið fram. Grjót og aur eyðilagði flest útihús og nánast öll túnin á bænum og tók í leiðinni burt þjóðleiðina norður til Eyjafjarðar. Bíll var á ferð eftir veginum í þann mund sem skriðan féll, bjalla af fólksvagnstegund með Borgarfjarðarnúmeri. Tveir menn voru þar á ferð og komust þeir með naumindum út, en bíllinn sökk í aurinn svo aðeins rétt toppurinn og skottið stóðu upp úr. Annar bíll króaðist inni í skriðunni en slapp við tjón á blikki og mönnum fyrir tóma hendingu þótt bæði fyrir framan og aftan ylli fram for og vatn.

Þegar yfir lauk voru skriðurnar vel yfir kílómetra á breidd og þöktu megnið af heimalandi Fremri Kota frá brún niður að Norðurá í dalsbotni. Framhlaupin ollu einnig miklum búsifjum í landi Ytri Kota þótt ekki væri ástandið þar í líkingu við hörmungina framar í dalnum. Húsfreyjan á Fremri Kotum og börnin voru heima þegar skriðurnar runnu en bóndinn í vegavinnu og ekki heima. Það var nánast óskiljanlegt að mitt í öllum grjótburðinum skyldi íbúðarhúsið á Fremri Kotum sleppa óskemmt og skriðurnar renna beggja megin við það. Hin kunna bensíndæla sem var á Fremri Kotum og nýttist áratugum saman sem mikilvægur póstur á leiðinni yfir Öxnadalsheiði hvarf í grjótið og fé sem hafði verið á beit í hlíðunum fórst. Sömuleiðis tók af brýr og ræsi á veginum. Grjóttaumarnir voru svo úfnir að menn töldu fuglinum fljúgandi einum fært að komast þar yfir en Gunnar Valdimarsson, bóndi á Fremri Kotum, braust þó heim til sín utan úr Blönduhlíð til að vitja um konu sína og börn. Þau reyndust ómeidd.

Horngrýtis Hornfirðingarnir

Þjóðvegurinn vestur í Skagafjörð var því lokaður á versta tíma, einmitt þegar mótið á Þveráreyrum stóð helgina 7. til 11. júlí. Aurskriðan í Norðurárdal hafði til að mynda þau áhrif að landbúnaðarráðherra, Steingrímur Steinþórsson, komst ekki á setningu mótsins 7. júlí, en náði í skottið á því við slit að kvöldi sunnudagsins 11. júlí 1954.

En kunnast er þetta mót fyrir að þar skarst í odda með tveimur meginfylkingum íslenskrar hrossaræktar um miðja tuttugustu öld. Dómnefndin sem úrskurðaði um hver væru fremstu ræktunarhross landsins og hvaða stóðhesti skyldi veittur hinn eftirsótti Sleipnisbikar þverklofnaði og var þar stál í stál. Annars vegar stóðu stuðningsmenn hrossa ættaðra úr Hornafirði, hins vegar voru þar eitilharðir stuðningsmenn Svaðastaðastofnsins úr Skagafirði. Á sveif Svaðastaðahrossa voru þeir nafnar Jón Pálsson á Selfossi og Jón Jónsson á Hofi á Höfðaströnd, en Hornfirðingana studdu Borgfirðingurinn Símon Teitsson og Bogi Eggertsson, sem lengi var formaður Fáks í Reykjavík. Mitt á milli stóð svo hinn stórbrotni Gunnar Bjarnason hrossaræktarráðunautur sem var sjálfur landskunnur fyrir ást sína á hornfirskum hrossum.

Frásagnir Gunnars af kynnum sínum af hornfirska hrossastofninum eru án efa einn af hátindum íslenskra hrossabókmennta. Gunnar kemur í Bjarnanes í Hornafirði og uppgötvar þar gæðinga sem hann finnur að eiga sér enga hliðstæðu meðal annarra stofna íslenska hestsins. Öryggi þeirra, styrkur og vöðvabygging, mótuð af margra alda ræktun í því skyni að eiga gott vatnahestakyn, hrífur Gunnar upp úr skónum. Hann fær að eigin sögn hreina hugljómun og sér að íslenski hesturinn megi alls ekki missa þessa eðliskosti í þeirri deiglu sem nútíminn hafði búið íslenska hestinum. Hröð vélvæðing sveitanna á 5. og 6. áratugnum sýndi að vinnuhesta yrði ekki þörf á Íslandi í framtíðinni. Nú þyrfti að gjörbreyta ræktun hestsins og horfa fyrst og fremst til fegurðar í reið, glæsileika og ganghæfileika. En í stofninum væru margir aðrir eiginleikar og Gunnar áttaði sig á að þeir máttu ekki tapast. Í Hornfirðingunum var skaplyndi sem varð að varðveita, styrkur sem skyldi lifa af umbrotin miklu. Þetta var hugsunin á bak við landsmótin og hún var orðuð aftur og aftur í ræðu og riti á þessum árum. Mótin áttu að leiða fram reiðhest framtíðarinnar.

Framtíðarkyn

En menn voru bara ekki sammála um hvernig framtíðarhrossið ætti að vera. Fegurðarídealið sem stóð á móti hinum stæltu og þróttmiklu Hornfirðingum voru fínbyggð, háreist og töltgeng hross, ýmist kennd við Svaðastaði í Skagafirði eða sveitirnar austan Héraðsvatna og einfaldlega kölluð Austanvatnahross. Þetta var línan sem Jón á Hofi og Eggert bróðir hans á Kirkjubæ voru á. Eggert hafði verið í gæðingadómnefnd á landsmótinu 1950 og haldið tölu við það tilefni þar sem hann skilgreindi í fáum en hnitmiðuðum orðum hvernig sannur gæðingur ætti að vera. Þar ber mest á orðum á borð við „fegurð“, „mýkt“, „glæsileiki“ og „frelsi“. Til að ná í skottið á þessum gildum var þó bara ein leið fær í ræktun að mati hans og skoðanasystkina hans.

Þessir kallar tóku nefnilega hrossaræktina alvarlega. Álit Svaðastaðahrossamanna var að hornfirsku hrossin ættu einfaldlega að „fara í sláturhúsið“. Það var enginn millivegur. Annaðhvort yrðu framtíðarhrossin eins og þeir vildu eða þau yrðu afmyndaðir hjassar. Það var þeirra álit á hornfirska kyninu. Einhverra hluta vegna virðist sem Gunnar Bjarnason, hinn yfirlýsti aðdáandi Hornfirðinga og í raun talsmaður blöndunar beggja stofna, hafi snúist á sveif með „slátrurunum“ á Þveráreyrum og því enduðu dómar þannig að hinn skagfirski Hreinn frá Þverá varð efstur og hlaut Sleipnisbikarinn sem hann hafði þegar fengið á Þingvöllum 1950 (og átti eftir að verða sæmdur honum í þriðja sinn árið 1958). Í öðru til fjórða sæti voru svo stóðhestar af sama meiði. Hornfirðingarnir voru allir felldir. Komust ekki á blað. Þeir sem mundu þetta mót gátu talað um sárindin og ósættið áratugum síðar.

En Hornfirðingarnir voru ekki af baki dottnir. Stofnarnir runnu að endingu saman og úr varð reiðhestastofninn sem nú lifir. Um 95% af núlifandi íslenskum hrossum rekja ættir sínar til Hornfirðingsins Nökkva 260 frá Hólmi sem settur var í „sláturflokk“ á Þingeyrum 1954.