Á mjólkurlendum Ameríku í hitnandi heimi
– Af heimsráðstefnu um búfjárerfðafræði (WCGALP) 2026, fyrsti hluti
Fjórða hvert ár koma þau sem vinna í einhverju tengdu búfjárerfðum og kynbótavísindum saman á heimsráðstefnu um búfjárerfðafræði, WCGALP. Dagana 13. til 17. júlí var slík samkoma haldin í Madison-borg í Wisconsin-ríki í Bandaríkjunum. Þar komu saman á annað þúsund manns víðs vegar að úr heiminum. Ekki komu þó öll þau sem hefðu viljað koma því Bandaríkjastjórn þóknast ekki að veita vegabréfsáritun fyrir fólk frá sumum löndum.
Heimsókn í rannsóknarfjós
Í sveitum Wisconsin var maísinn á ökrunum um skrið – væntanlegt fóður fyrir einhverjar af 1,25 milljónum mjólkurkúa í ríkinu, en það er annað mesta mjólkurframleiðsluríki Bandaríkjanna, á eftir Kaliforníu sem er mun stærra ríki. Wisconsinháskóli í Madison er einn öflugasti háskóli heimsins á sviði búfjár og landbúnaðar. Hluti ráðstefnugesta fór í heimsókn í eitt af rannsóknarfjósum háskólans skammt frá Madison. Þar er búnaður til að mæla át einstakra kúa, jafnvel með mismunandi fóðrun, í stórum stíl. Þar er mjólkurframleiðsla þessara sömu kúa er alltaf mæld, þær vigtaðar reglulega og metanlosun þeirra mæld með GreenFeed básum. Með því að tengja allar þessar upplýsingar saman má fá glögga mynd af fóðurnýtingu einstakra kúa og hvernig það tengist svo loftslagsáhrifum þeirra – auk ýmissa annarra upplýsinga um fóðrun og þrif kúnna. Annað verkefni sem unnið er að í rannóknarfjósinu snýst um sjálfvirkt eftirlit með kálfum með myndavélum til að greina hegðunarbreytingar sem gætu bent til veikinda. Á stórum kúabúum, þegar mjólkurkýrnar eru jafnvel farnar að skipta þúsundum, skipta kálfarnir náttúrlega líka þúsundum og mikinn mannskap þarf til að fylgjast almennilega með hverjum og einum kálfi, sem er nokkuð sem sjálfvirk myndavélatækni gæti hjálpað við.
Auk tilraunabúsins heimsóttum við kúabú með 700 kýr, og sömu aðilar eru svo með um 200 kýr á öðru búinu sem er með lífræna vottun. Kýrnar 700 eru mjólkaðar tvisvar á dag með 40 kúa mjaltahringekju. Mjólkin er svo unnin í mjólkurbúi sem búið rekur og býr til og selur m.a. drykkjarmjólk, rjóma og ís. Ég get staðfest að ísinn er góður, sem og súkkulaðimjólk sem framleidd er hjá þeim og seld í bændaverslun á staðnum.
Kynbætur gegn loftslagsáhrifum
Áhrif búfjár á loftslag, og þá einkum afurða iðragerjunar jórturdýra, tók allnokkuð pláss á ráðstefnunni núna eins og á síðustu ráðstefnum þó það hafi ekki verið sett í forgrunn. Það er orðið mjög skýrt að hægt er að beita bæði fóðrun og kynbótum til að draga úr metanlosun frá jórturdýrum án þess að fækka skepnum, og þannig er búfjárræktarfólk í kjörstöðu til að leggja sitt af mörkum í baráttunni við hlýnun jarðar. Hvað kynbótahliðina varðar eru nokkur lönd þegar farin að birta kynbótamat fyrir metanlosun mjólkurkúa með einhverju móti og í Nýja-Sjálandi og Ástralíu er svipað upp á teningnum fyrir sauðfé. Erindin um þessi mál sem nú voru kynnt sneru mörg að því hvernig metanlosun skepnanna tengist öðrum eiginleikum þeirra, hvaða áhrif val fyrir minni metanlosun getur haft áhrif á þær og hvernig er hægt að nýta margs konar mælingar sem geta gefið óbeint mat á loftslagsáhrifum gripa.
Ein merkilegasta rannsóknin á þessu efni hefur farið fram í NýjaSjálandi þar sem tveir hópar kinda voru valdir fyrir annars vegar lítilli metanlosun og hins vegar fyrir mikilli metanlosun í 15 ár. Rannsóknir á þessum kindum gefa frábæra staðfestingu á því hvaða áhrif slíkt val hefur og komið var inn á þetta í nokkrum erindum, meðal annars yfirlitserindi Suzanne Rowe frá Bioeconomy Science Institute í NýjaSjálandi. Munurinn á metanlosun hópanna er orðinn 24% eftir þetta úrval sem staðfestir að úrval fyrir breytingum á metanlosun virkar, eins og sæmilega hátt arfgengi í fjöldamörgum rannsóknum hafði reyndar bent sterklega til. Það er jafnvel enn fróðlegra að heyra af því hvaða munur er orðinn á þessum kindum að öðru leyti. Kindur sem gefa frá sér minna metan reyndust álíka arðbærar skepnur og þær sem losa meira. Þær hafa tilhneigingu til að vera með meiri ull og meiri vöðva en minni fitu. Einnig kom fram munur í gerð meltingarvegarins þar sem kindur sem losa minna eru að jafnaði með minni vömb. Mögulega tengt því kom líka fram munur í hegðun þar sem kindurnar sem losa lítið metan éta oftar og minna í einu en hinar. Tengingin við vambarstærð hefur líka komið fram í bresku fé, en Nicola Lambe frá SRUC í Skotlandi sagði frá þeim niðurstöðum. Þar eru tölvusneiðmyndir notaðar til að greina magn kjöts á skrokkum lifandi kinda en þær geta líka gefið upplýsingar um vambarstærð, sem reyndist sem sagt tengd metanlosun þannig að kindur með minni vömb losa minna metan. Nicola velti því þó upp hvort þetta gæti verið vandamál fyrir framleiðslukerfi sem byggja á nýtingu lélegs (trénisríks) gróffóðurs sem krefjast mikillar örverugerjunar til að nýtast skepnu, hvort vambarsmæð gæti verið vandamál þar.
Annað sem hefur komið í ljós að er tengt metanlosun jórturdýra er örveruflóra vambarinnar og fitusýrusamsetning afurða, þ.e. kjöts og mjólkur. Allnokkrar rannsóknir eru í gangi til að reyna að nýta þetta í kynbótastarfinu, þ.e. að taka sýni af t.d. vambarvökva, mjólk eða kjöti til að mæla þætti sem geta spáð fyrir um metanlosun skepnanna sem gefa þessar afurðir af sér. Sem dæmi kynnti Rainer Roehe frá SRUC í Skotlandi úrvalstilraun á holdablendingum sem byggði á því að nota greiningu á örverugenum í vambarvökva til að meta vænta metanlosun í gripum sem höfðu ekki verið mældir fyrir eiginleikann. Bráðabirgðaniðurstöður bentu til að munur væri á metanlosun næstu kynslóðar eftir því hvort næsta á undan var með hátt eða lágt mat byggt á örverugreiningunni. Guilliermo Martinez-Boggio frá Kaliforníuháskóla í Davis kynnti rafrænt veggspjald um notkun mælinga á mið-innrauðs rófs í mjólk til að spá fyrir um metanlosun. Niðurstöðurnar studdu fyrri rannsóknir um að þarna væri tenging. Á svipuðum nótum sagði Patricia Johnson frá Bioeconomy Science Institute frá rannsóknum á samhengi fitusýrusamsetningar kjöts og metanlosunar kinda sem kjötið var af sem unnið er í samstarfsverkefni Íra og Nýsjálendinga. Niðurstöðurnar sýna að þessir eiginleikar eru tengdir, og væri þess vegna mögulega hægt að nýta fitusýrumælingar til að „spá“ fyrir um metanlosun skepnunnar. Ástæðan fyrir þessu sambandi liggur í örveruflóru vambarinnar, sumar fitusýrurnar eru búnar til af örverunum þar og koma síðan óbreyttar í afurðirnar. Örveruflóran hefur síðan líka áhrif á hversu mikið metan myndast við gerjunina.
Upplýsingar um samband metanlosunar og annarra eiginleika eru að styrkjast fyrir marga búfjárstofna og margar tegundir. Michael Aldrigde frá Nýja-Englands háskólanum í Ástralíu sýndi tölur um fylgni metanlosunar við helstu framleiðslueiginleika í Merino-fé og stutta sagan er sú að þar komu ekki fram tengingar sem valda áhyggjum. Larissa Zetouni frá CRV í Hollandi kynnti athuganir á innleiðingu metans í heildeireinkunn kynbótamats fyrir hollenskar Holstein mjólkurkýr og niðurstöðurnar sem hún kynnti benda til þess að það megi gera án þess að hafa teljandi áhrif á árangur í öðrum eiginleikum. Það hafa til dæmis ekki komið fram neinar óvæntar tengingar metans við heilsufar eða frjósemi sem gætu valdið vandræðum. Fylgni við framleiðslueiginleika fer síðan nokkuð eftir því hvernig metaneiginleikinn er skilgreindur, en Hollendingar hafa kosið að birta bæði metanlosun í grömmum á dag óháð framleiðslu, og umframmetan sem er mælikvarði þar sem metanmagnið hefur verið leiðrétt fyrir afurðamagni þannig að kúm sem framleiða bæði mikið metan og mikla mjólk sé ekki refsað fyrir það. Spurningin sem eftir situr aftur á móti er hvernig eigi að meta ávinninginn við minnkuð loftslagsáhrif á móti eiginleikum sem hafa bein efnahagsleg áhrif fyrir rekstur búanna.
Kynbætur og íblöndunarefni gegn metanlosun
Danir hafa líklega gengið einna lengst af löndum heimsins í að fá kúabændur til að reyna að minnka loftslagsáhrif síns búreksturs. Þar var íblöndunarefni í fóður, 3-NOP (Bovaer) notað á stórum hluta kúabúa part úr ári í fyrra vegna kvaða frá stjórnvöldum um að búin reyndu að draga saman losun. Fyrir okkur kynbótafræðingana vaknar þá spurningin um hvaða áhrif það hefur á möguleikana til að nýta kynbætur í baráttunni. Þar sem farið er að mæla metanlosun með þefurum í allmörgum búum í Danmörku fékkst gagnasafn sem getur gefið einhver svör um hvernig NOP-3 innblöndunin og val fyrri minna metani spilar saman. Rasmus Stephansen frá Miðstöð um magnbundnar erfða- og erfðamengjarannsóknir (QGG) við Árósaháskóla sagði frá niðurstöðum sem benda til þess að val fyrir minna metani í kúm sem eru ekki fóðraðar með íblöndunarefni virki líka til að minnka áhrifin þegar íblöndunarefninu er beitt, en þar væri erfðabreytileikinn þó heldur minni. Þó Rasmus væri varkár í yfirlýsingum þar um gæti þetta bent til að hægt sé að beita kynbótum og íblöndunarefnum saman til að draga úr losun frá mjólkurkúm.
Svín
Það er fleira búfé en jórturdýr og fjölbreyttari mengun en bara metan. Egbert Knol frá Topigs Nordsvin svínakynbótafyrirtækinu velti upp hversu mikið kynbætur gætu gert til að draga úr losun koltvísýrings og köfnunarefnis frá svínabúum. Hans niðurstaða var að köfnunarefnisnýtingu mætti bæta með kynbótum þannig að meiri hluti köfnunarefnis í fæðu (sem er aðallega í próteini) fari í uppbyggingu í svíninu sjálfu, og minna sé skolað með hlandi og skít.
Hvað koltvísýring varðar taldi Egbert að lítið væri þar að vinna fyrir svínaræktina umfram það sem núverandi kynbótaáherslur gera. Þeir eiginleikar sem tengjast koltvísýringslosun á framleidda afurð eru nefnilega þeir sömu og gera framleiðsluna hagkvæmari, sérstaklega fóðurnýtingin, og eru þess vegna nú þegar með mikla áherslu í kynbótastarfinu. Nóg í bili – meira í næsta blaði.
Höfundur er lektor við Landbúnaðarháskóla Íslands.
