Þétting byggðar þarf að gerast á malbikinu

– Skortur á fegurð í borgarumhverfinu

Hlutfall rýmis fyrir einkabílinn ákvarðar þéttleika byggðar en um helmingur borgarlandsins er malbik.

„Fólki finnst grátt malbik ekki fallegt,“ segir Harpa Stefánsdóttir skipulagsfræðingur. Umhverfi þarf að vera örvandi til að hvetja til gangandi og hjólandi umferðar en þétta borgarformið er viðurkennt af Sameinuðu þjóðunum sem það borgarform sem stuðlar að sjálfbærri þróun þéttbýlis. Einkabíllinn er sá samgöngumáti sem tekur langmest pláss og fótgangandi umferð minnst.

Fegurð og leiðindi í borgarumhverfinu

Leiðinlegt er hugtak sem Harpa Stefánsdóttir hefur markvisst notað í rannsóknum sínum á sviði skipulagsfræði til að lýsa upplifun af skorti á fegurð í umhverfinu. Þær hafa falið í sér athuganir á hegðun fólks í tengslum við samgöngur og meðal annars sýnt fram á að yfirbragð umhverfisins hefur áhrif á val á ferðamáta. Sama manneskjan getur valið að keyra jafnvel mjög stutta vegalengd í umhverfi sem er leiðinlegt en valið að ganga langar vegalengdir fyrir aðra þjónustu í umhverfi sem er fallegt.

Leiðinlegt í þessu samhengi kemur úr umhverfissálfræðinni og tengist mati fólks á því hversu fallegt umhverfið sé. Það inniber sum sé skort á fegurð. En fyrir gangandi vegfarendur, vegna þess að þeir fara hægt yfir, er mikilvægt að upplifa eitthvað uppörvandi á leiðinni. Víða sé búið að skipuleggja svæði sem hreinlega segi vegfarendum að keyra um á einkabílnum segir Harpa.

Harpa er doktor í skipulagsfræði en lærði fyrst arkitektúr í Noregi. Hún starfaði við norska Umhverfis- og lífvísindaháskólann þar í landi í 12 ár áður en hún flutti til Íslands árið 2022. Hún er nú prófessor í skipulagsfræði við Landbúnaðarháskólann sem hefur aðsetur í Keldnaholti í Reykjavík. Doktorsverkefni Hörpu sneri að hjólreiðum sem samgöngumáta og fól í sér rannsókn á gildi fegurðar á hjólaleiðum.

„Við vitum öll innst inni að fegurð umhverfisins hefur áhrif á okkur, en vandamálið er hvernig á að festa hendur á fyrirbærið vísindalega,“ segir Harpa og bætir við að það sé almennara að takast á við mælanlega þætti. Hún hefur unnið með fegurðarupplifun í rannsóknum sínum ásamt stemningu í byggðu umhverfi. Hið síðarnefnda er afsprengi af heildargæðum umhverfisins, hvernig fólk upplifir áhrifaþætti eins og útlit bygginga, hönnun rýmisins á milli þeirra og félagslegt umhverfi á lífsgæði sín og vellíðan.

„Fegurðarmat er svolítið lært fyrirbæri, en ákveðin sameiginleg þörf fyrir fegurðarþætti er innbyggð í okkur sem manneskjur og umhverfissálfræðin hefur heilmikið fjallað um þá,“ segir Harpa og bætir við að ljóst sé að til að mynda gróður, tengsl við náttúru ásamt hljóð og angan frá henni, eins og t.d. fuglasöngur, hafi jákvæð áhrif á upplifun á meðan hávaði frá bílaumferð hafi neikvæð áhrif. Aðrir þættir eins og birta eru líka mikilvægir fyrir vellíðan, en tengjast ekki beint fegurðarupplifun.

Skipulag er gagnlegt stjórntæki

Yfirmarkmið skipulags í dag ætti alltaf að vera sjálfbær þróun. Skipulagsfræðin er þverfagleg grein og tekur til náttúrufars, efnahagslegs og félagslegs samhengis. „Til eru vísindalegar rannsóknir sem segja okkur hvað leiðir til árangurs,“ segir Harpa, en „sumt í pólitískri umræðu bendir til fáfræði og skorts á innsýn, við erum oft að spyrja vitlausra spurninga.“

„Skipulagsfræðin hefur þróast út í að verða stjórntæki þróunar í byggðu umhverfi þar sem áherslan er á heildarsýnina. Alltaf þarf að skoða hvað er í stöðunni, hvers þarf að taka tillit til og leiða saman þekkingu ólíkra fagaðila í heildstæða stefnumótun,“ segir Harpa aðspurð um hvað skipulagsfræðin fjallar. „Viðfangsefnið getur líka verið stefnumörkun um náttúruvernd,“ bætir hún við og segir að sjálfbærni sé alltaf leiðandi markmið og að það sé sívaxandi áhersla í skipulagsfræðunum á nauðsyn þess að ákvarðanir í skipulagsmálum byggi á vísindalegum grunni. Nánari útfærslur séu í framhaldinu oft á annarra höndum, til að mynda arkitekta, landslagsarkitekta og samgöngusérfræðinga.

„Í skipulagsmálum er ekki endilega eitt rétt svar,“ segir Harpa. Það þarf í hverju tilfelli að meta kosti og galla mismunandi lausna og hvernig megi samræma mismunandi hagsmuni íbúa, fyrirtækjaeigenda og stjórnvalda. 

Samgönguhegðun og þéttleiki byggðar samofin

Gæði almenningssamganga og þéttleiki byggðar eru samofin. Harpa segir áherslu á einkabílinn leiða af sér dreifðari byggð sem leiðir af sér að erfiðara verður að sækja þá þjónustu sem íbúar þurfa. Þétta borgarformið er viðurkennt af Sameinuðu þjóðunum sem það borgarform sem stuðlar að sjálfbærri þróun þéttbýlis. Hugmyndafræðinni til grundvallar er þéttleiki íbúa á flatarmálseiningu sem styður undir styttri vegalengdir í þá þjónustu og áfangastaði sem íbúar þurfa að sækja dagsdaglega.

Eitt af sérsviðum Hörpu er samgönguhegðun. Hún stýrði rannsóknarverkefni hérlendis fyrir nokkrum árum í samstarfi við norska byggðamynstur hefur áhrif á ferðahegðun, en verkefnið var afleggjari af enn stærra norsku verkefni sama efnis. Skoðað var meðal annars hvað ræður ferðavenjum á höfuðborgarsvæðinu ásamt fleiri þáttum sem eru til grundvallar sjálfbærri þróun, eins og t.d. aðgengi að grænum svæðum og notkun þeirra. Hún segir að hér gildi sömu lögmál og annars staðar. „Ferðatími og fyrirhöfn við að komast leiðar sinnar ráða mestu um ferðamátaval. Það er löngu vitað að svo mikil áhersla á notkun einkabílsins leiðir til dreifðari byggðar og stöðugt meira pláss sem fer í samgöngumannvirki og við erum að súpa seyðið af því hér. Áhersla á einkabílinn hefur verið látin viðgangast allt of lengi.“ Hún segir nauðsyn að vinna plássið til baka sem fer undir einkabílinn fyrir manneskjulegra umhverfi. „Við þurfum því að gera einkabílinn minna eftirsóknarverðan kost í samanburði við vistvænni og minna plássfreka ferðamáta.“

Þétting þarf að eiga sér stað á malbikinu

Um 50% borgarlandsins, að minnsta kosti tilheyrir innviðum fyrir einkabílinn, segir Harpa, og bendir á að eitt bílastæði sé á stærð við barnaherbergi. „Prinsippið ætti að vera að við þéttingu byggðar tökum við af malbikinu sem er fyrir umferð einkabílsins en ekki af grænum svæðum.“ Hún segir tilhneiginguna vera að við skilgreiningu þéttingarreita séu göturnar undanskildar, en þær séu hluti af þéttleikanum, eða óþéttleikanum bætir hún við. „Við erum á talsverðum villigötum um hvernig við þéttum byggðina.“ „Við skerum meira og meira af því sem gerir umhverfið í raun gott fyrir okkur sem manneskjur, þetta er líka lýðheilsumál því við þurfum að geta verið úti, hreyft okkur og við þurfum grænt umhverfi.“

Harpa nefnir dæmi um þéttingu byggðar frá Noregi þar sem verktakar geti keypt stór einbýlishús, „sem við eigum glás af“, og breytt þeim í minni íbúðir. Hún segir mikilvægt að við getum búið í minna húsnæði til að minnka vistsporið okkar. Það bendir auk þess flest til þess að ungt fólk muni ekki geta keypt þessi stóru hús.

Dæmi um vel heppnaða þéttingareiti koma upp í samtalinu, svo sem í Einholtinu þar sem landslagshönnun sameiginlegs garðrýmis er einstaklega góð, reiturinn við Útvarpshúsið sem sé líflegur og Dvergsreiturinn í miðbæ Hafnarfjarðar sem sé lágreist þétt byggð sem samlagast vel því sem fyrir er. Lág og þétt byggð styður auk þess undir skjólmyndun.

„Mörg gömul hverfi eru vel heppnuð og eru samt meðal þeirra allra þéttustu. Stundum er eins og við höfum gleymt einhverju á leiðinni,“ segir Harpa og nefnir reitinn á milli Seljavegar og Framnesvegar í gamla vesturbænum sem dæmi. Þar er byggt á tveimur til þremur hæðum og garðar og göngustígur eru á milli húsanna. Skalinn og litagleði hafi þar sitt að segja í að skapa góða stemningu.

Lífið á milli húsanna

Harpa segir félagslega þætti borgarskipulags mikilvæga og að huga þurfi að því hvað er á milli húsanna, hvar við hittum annað fólk og hve langt er til að mynda fyrir börn til leikfélaganna, eru þeir á hæðinni fyrir neðan eða langt í burtu. Hvernig stemning myndast í hverfi ráði miklu um vellíðan íbúa og skipulagið spili þar stórt hlutverk.

Við þéttingu þarf að taka tillit til nærliggjandi umhverfis, náttúrufars, félagslegs og efnahagslegs samhengis. Notagildi, sveigjanleiki og hvort umhverfi sé heimilislegt sé sumt af því sem þarf að hafa í huga þegar hverfi og svæði eru skipulögð. „Getur íbúi fengið endurheimt á heimili sínu?, getur hann hitt nágranna?, hvernig getur umhverfið stuðlað að lífvænlegu búsetuumhverfi?“ er meðal þess sem þarf að spyrja að.

Harpa segir spurninguna ekki bara snúa að því hvort það vantar húsnæði eins og mikið hefur verið rætt um í samfélagsumræðunni, heldur hvernig húsnæði er ákall eftir og hvernig búsetuumhverfi sé eftirsóknarvert.

Harpa segir Íslendinga vana tengslum við náttúruna og að nálægð við hana ásamt tækifærum til útivistar sé mikilvæg. Hún veltir fyrir sér hvernig standi á því að á nánast öllum leiksvæðum á nýjum þéttingareitum séu bara gormadýr sem henti þröngum aldurshópi barna. Huga þurfi vel að því hvað sé í boði á litlum reitum þar sem fólk kemur saman og börn á öllum aldri leika sér og eiga samskipti.

Uppbygging í kringum stoppistöðvar

Rannsóknir hafa margítrekað sýnt að ef meira rými er tekið undir einkabílinn, akrein er til dæmis bætt við, þá fjölgar bílum. „Það er lykilatriði að vera með öflugt almenningssamgöngukerfi, það hefur líka með jafnræði að gera, þannig að fólk með mismunandi fjárráð eða sem ekki er með ökuskírteini til að mynda hafi kost á ferðamáta sem hentar þeim.“

Harpa segir þetta ekki snúast um að þvinga fólk til neins en að með skipulagi sé hægt að stýra því hvaða samgöngumáti er hagstæðastur. „Kjarninn er sá að þú komist leiðar þinnar á nokkuð greiðfæran hátt, en það er t.d. ekki hægt að reikna með að nema ákveðið hlutfall fólks fari á hjóli.“

Hún segir sjálfbæra þróun borgarlandsins hafa með pláss að gera og að gangandi umferð taki minnst pláss og einkabíllinn mest. Breyting yfir í rafmagnsbíl breyti því litlu frá því sjónarmiði. Almenningssamgöngur taki alltaf minna pláss en einkabíllinn og uppbygging og þjónusta þurfi í auknum mæli að eiga sér stað í kringum stoppistöðvar almenningssamgangna.

„Rannsóknir okkar frá 2016-2020 sýndu að hvað ræður ferðamátavali er sama hér og í nágrannalöndunum. Tíminn skiptir mestu máli, að það sé greiðfært, þægilegt og áreiðanlegt.“ Hún segir að umferðarteppur sem þegar eru töluverðar í ljósi hás hlutfalls einkabílanotenda, leiði til þess að fólk situr fast í umferðinni á annatímum. Það verði ekki leyst með því að bæta við akreinum eða mislægum gatnamótum, heldur þurfi sérakreinar fyrir almenningssamgöngur sem teknar séu frá einkabílnum, til þess að gera þær hlutfallslega hagstæðari valkost. Það muni jafnframt hvetja fólk til að ganga meira og hjóla. 

Meiri gæði eru ekki dýrari

Harpa segir mikið vanta upp á þekkingu á Íslandi, skipulagsfræðingar séu of fáir og skipulagsmál oft í höndum annarra. „Mér finnst við vera í miklu frumkvöðlastarfi hérna við Landbúnaðarháskólann.“ Hún segir gæfulegt að horfa til Norðurlandanna í skipulagsmálum, þar sé margt vel gert og aðstæður að mörgu leyti líkar. Óþarfi sé að líta langt yfir skammt.

Hún er nú að hefja alþjóðlegt rannsóknarverkefni um hvernig þétting byggðar getur átt sér stað á farsælan hátt á norðurslóðum, í sátt við íbúa og þannig að hún stuðli að auknum lífsgæðum. Hún heldur því fram að ekki sé dýrara að skipuleggja hverfi með miklum búsetugæðum en það krefjist langtímahugsunar, meiri heildarstefnumótunar og betri undirbúnings sem þarf að vinna þverfaglega. Verð á fasteignamarkaði endurspegli gæði, húsnæði þar sem búsetugæði eru mikil seljist fljótt og þar spili margt inn í, til að mynda stemningin í hverfinu, félagslegt umhverfi, nálægð við þjónustu, samgöngumöguleikar og tækifæri til útiveru í hverfinu.