Jarðvegseyðing enn viðvarandi vandamál
Land og skógur varð til 1. janúar 2024 við sameiningu Landgræðslunnar og Skógræktarinnar. Nú, rúmum tveimur árum síðar, segir Ágúst Sigurðsson forstöðumaður að stofnunin hafi stigið sitt stærsta skref hingað til með nýrri stefnu og endurskipulagningu starfsseminnar. Jarðvegseyðing er enn viðvarandi vandamál, stór hluti votlendis landsins er raskaður og skógur þekur 1,5–2% landsins. Á sama tíma sér Ágúst mikil tækifæri í endurheimt vistkerfa, sjálfbærri skógnýtingu og auknu samstarfi við bændur.
Land og skógur hóf formlega starfsemi 1. janúar 2024, þegar Landgræðslan og Skógræktin voru sameinaðar með lögum sem Alþingi samþykkti sumarið 2023. Að sögn Ágústs Sigurðssonar forstjóra hefur stofnunin nú verið starfrækt í rúmlega tvö ár.
Sameiningin var ekki sjálfgefin. Í gegnum tíðina hafði verið töluverður faglegur ágreiningur milli stofnananna tveggja, meðal annars um landnýtingu, uppgræðslu, skógrækt og tegundaval.
„Það hefur gengið á ýmsu í gegnum tíðina,“ segir hann. „En það er nú svo merkilegt að þetta var einu sinni sama stofnunin.“
Hann rifjar upp að árið 1907 hafi málaflokkar skógræktar og landgræðslu verið undir sama hatti í Skógrækt ríkisins en árið 1914 hafi þeim verið skipt í tvær stofnanir sem síðan störfuðu aðskildar í yfir hundrað ár.
Raunveruleg sameining að verða
Að sögn Ágústs hefur sameiningin verið flókin, meðal annars vegna þess að stofnanirnar voru báðar gamlar og álíka stórar.
„Þetta er ekki alveg einfalt og við höfum verið að finna taktinn þessi fyrstu tvö ár í rauninni,“ segir hann.
Starfsemin hófst með tímabundnu skipulagi, en frá upphafi var ljóst að það þyrfti að endurskoða starfssemina fljótlega. Sú vinna er nú að baki.
„Hin raunverulega sameining, hún er eiginlega að gerast núna,“ segir Ágúst. „Við endurskoðuðum stefnu okkar í haust og síðan bara endurskipulögðum við stofnunina algjörlega.“
Fjögur yfirmarkmið
Land og skógur starfar samkvæmt lögum um landgræðslu og skógrækt og samkvæmt landsáætlun sem sett er til tíu ára í senn. Ágúst segir þó að markmiðin megi draga saman í fjóra meginþætti.
„Það er að bæta gróður- og jarðvegsauðlindir Íslands,“ segir hann. „Stuðla að sjálfbærri landnýtingu, auka þekkingu og vöktun á þessum auðlindum og síðan að efla og hvetja almenning og félagasamtök til góðra verka í þessum málaflokki.“
Hann bendir á að fá mál vekji jafn miklar skoðanir og landnýting og skógrækt.
„Við búum við þann lúxus að það hafa eiginlega allir skoðun á þessum málum,“ segir hann og bætir við að það sé í grunninn jákvætt, þótt faglegur ágreiningur hafi fylgt málaflokknum lengi.
Gæðaviðmið og rammi um skógrækt
Eitt af fyrstu verkefnum nýrrar stofnunar var að endurskoða gæðaviðmið um val á landi til skógræktar.
„Það var kominn tími á að endurskoða þetta,“ segir Ágúst. Fyrsta útgáfa nýrra viðmiða var birt síðasta sumar og endurskoðuð útgáfa er væntanleg fyrir vorið.
Við gerð viðmiðanna hefur verið horft til kerfa sem þróuð hafa verið annars staðar, meðal annars í Skotlandi.
„Þetta er ekki séríslenskt vandamál,“ segir hann. „Allsstaðar eru sömu spurningar uppi: Hvar á að vera skógur, hvar ekki, hvaða tegundir á að nota?“
Jarðvegseyðing enn í gangi
Þrátt fyrir miklar framfarir segir Ágúst ljóst að markmiðum hafi ekki enn verið náð.
„Við erum enn að horfa upp á jarðvegseyðingu,“ segir hann. „Við erum ekki búin að ná jafnvægi þar.“
Sama gildir um kolefnis- og loftslagsmál. Jarðvegur sé þó ein besta kolefnisgeymsla jarðar og þar liggi mikilvæg tækifæri.
„Ef við höfum ekki jarðveg hér á Íslandi þá er erfitt að búa hér,“ segir hann.
Votlendi lykilatriði
Ágúst leggur sérstaka áherslu á endurheimt votlendis og segir helming alls votlendis landsins hafa verið raskað.
„Um 20% af grónu landi er votlendi og helmingurinn af því er raskaður,“ segir hann.
Nýtt átak í endurheimt votlendis á ríkislandi er hafið árið 2026 og á að standa næstu fimm ár. Ríkið fari þar á undan, meðal annars á eyðijörðum og landi sem ekki er nýtt til hefðbundins landbúnaðar.
„Það er ekki framkvæmanlegt að endurheimta allt votlendi,“ segir Ágúst. „Landbúnaður þarf sitt pláss.“
Skógur enn lítið hlutfall lands
Samkvæmt nýjustu tölum nær skógur yfir um 150 þúsund hektara á Íslandi, þar af 100 þúsund hektarar af náttúrulegu birki og 50 þúsund hektarar af ræktuðum skógum.
„Þetta er einhvers staðar á bilinu 1,5 til 2% af landinu öllu,“ segir Ágúst.
Skógar orðnir að nytjum
Mikil breyting er að verða í íslenskri skógrækt að sögn Ágústs. Skógar sem gróðursettir voru fyrir 30–40 árum séu nú orðnir nýtanlegir.
„Við erum komin á þann stað að það er hægt að fara að nýta þessa skóga,“ segir hann. „Og gera það með sjálfbærum hætti.“
Hann segir sérfræðinga Lands og skógar telja mögulegt að Ísland geti orðið sjálfbært um timbur til framtíðar, þó það taki tíma og krefjist uppbyggingar atvinnugreinarinnar.
„Það vantar að byggja upp iðnaðinn,“ segir hann. „Sögunarmyllur og afurðastöðvar – það er ekki hlutverk ríkisins, heldur einkaaðila, bænda og verktaka.“
