Umfang glýfosatnotkunar á Íslandi
Bændur þurfa að hafa annað en eigin orð fyrir gæðum framleiðslu sinnar, segir garðyrkjuráðunautur.
Herferð gegn glýfosatnotkun í kornrækt stendur nú yfir á Bretlandi. Notkun glýfosats í landbúnaði á Íslandi er lítil miðað við flest Evrópulönd og miklu minni en víða í heiminum. Ástæða er þó til að vera á varðbergi.
Bretar vilja feta í fótspor Evrópusambandsins
Evrópusambandið bannaði notkun á illgresiseyðinum glýfosat skömmu fyrir uppskeru árið 2023 þegar leyfi fyrir notkun á efninu var endurnýjað til 10 ára. Fyrir bannið var efnið mikið notað, meðal annars í kornrækt. „Það flýtir fyrir að kornið verði fullþroskað og auðveldar uppskeru þar sem plönturnar drepast“, segir á vef Matvælastofnunar um virkni glýfosats. Efnið er kerfisbundinn illgresiseyðir og sogast í gegnum blöðin og dreifist um plöntuna. Áhrifanna gætir um 10 dögum eftir úðun en hún styttir þurrkunartíma eftir uppskeru. Með þessari aðferð berst glýfosat í matvæli, aðallega brauð, morgunkorn og bjór.
Glýfosat er mest notaði illgresiseyðir í heimi og var fyrst framleiddur af stórfyrirtækinu Monsanto sem síðar var keypt af öðru stórfyrirtæki, þýska lyfja- og efnafyrirtækinu Bayer. Bretar, sem nú standa utan ESB, tóku bannið sem sett var á 2023 ekki upp og mætir sú ákvörðun mikilli mótstöðu. Soil Association hóf nýlega herferð gegn notkun á efninu og hvatningu til stjórnvalda um að banna notkun þess skömmu fyrir uppskeru. Samkvæmt upplýsingum frá Soil Association hafa glýfosat-leifar mælst í nær helmingi sýna teknum úr brauði á Bretlandi.
Evrópureglur gilda á Íslandi
Reglur Evrópusambandsins um notkun á glýfosati gilda á Íslandi. Notendaleyfi þarf til að kaupa efnið og ber notanda að fara eftir ströngum notkunarleiðbeiningum. Samkvæmt þeim má meðal annars nota efnið sem illgresiseyði fyrir sáningu og eftir sáningu en fyrir spírun, til endurræktar á túnum, í skógrækt og jólatrjárækt. Sé ákveðin notkun ekki tiltekin heimil á notkunarleiðbeiningum sem fylgja vörunni, þá er hún óheimil.
Glýfosat er meðal annars í Roundup sem er mjög skilvirkur illgresiseyðir en hefur árum saman verið umdeildur. Í notkunarleiðbeiningum um Roundup PowerMax XXL, sem er annað tveggja efna sem innihalda glýfosat og hafa markaðsleyfi á Íslandi, segir meðal annars „forðist einhliða endurtekna notkun á Roundup PowerMax XXL eða öðrum vörum sem innihalda glýfosat“.
Efnið hefur verið mikið rannsakað og niðurstöður margra rannsókna hafa sýnt fram á skaðsemi efnisins fyrir heilsu og umhverfi. Efnið er meðal annars talið mögulegur krabbameinsvaldur af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og hafa neikvæð áhrif á líffræðilega fjölbreytni og jarðveg. Í notkunarleiðbeiningum um Roundup PowerMax XXL er einnig tilgreint að efnið er „eitrað lífi í vatni og hefur langvinn áhrif“.
Bændur þurfa annað en eigin orð fyrir gæðum
Íslenskar landbúnaðarvörur bera ímynd hreinleika. Helgi Jóhannesson, garðyrkjuráðunautur hjá Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins (RML), segir „skýrslur um notkun sýna fram á að við notum aðeins brotabrot af því sem er verið að nota í öðrum löndum. Þá erum við að tala um ræktaða hektara, ekki höfðatölu. Það er miklu minni notkun plöntuvarnarefna hér en í nágrannalöndunum.“ Hann bætir við að „það skiptir máli fyrir bændur hér að geta fullyrt að innlend framleiðsla sé hrein, en þeir þurfa að hafa annað en eigin orð fyrir því.“
Mikið er notað af lífrænum vörnum í íslenskum landbúnaði og hafa garðyrkjubændur þar staðið framarlega. Notkun á plöntuvarnarefnum er misjöfn á milli býla en ógerningur er fyrir neytendur að vita hvort glýfosat eða önnur plöntuvarnarefni hafa verið notuð í ræktunarferlinu. Eina trygging neytenda fyrir því að efnið hafi ekki verið notað er að velja vörur sem bera lífræna vottun en glýfosat er bannað í lífrænni ræktun.
„Við flytjum líka alls konar inn sem er framleitt víða um heim, og það kemur okkur við hvernig það er gert,“ bætir Helgi við. Eftirlit skiptist á milli heilbrigðiseftirlits hvers svæðis, Vinnueftirlitsins og Umhverfis- og orkustofnunar auk Matvælaeftirlitsins sem hefur eftirlit með varnarefnaleyfum í matvælum.
Reglur gilda um hámarksgildi plöntuvarnarefna í innlendum og innfluttum matvælum. Þessu hámarki er sjaldnast náð í einstökum vörum en magn varnarefnaleyfa og samverkandi áhrif margra efna sem neytt er yfir daginn eða fólk er útsett fyrir í umhverfinu eru lítið þekkt.
Rannsóknarverkefnið AGROSUS á lokaári
Nú stendur yfir þriggja ára langt verkefni styrkt af Evrópusambandinu þar sem umhverfisvænar og eiturefnalausar lausnir í illgresiseyðingu eru rannsakaðar. Tilraunum mun ljúka í sumar og niðurstaðna frá þátttökulöndum er að vænta á næsta ári. RML tekur þátt í verkefninu, sem heitir AGROSUS, og var sagt frá í öðru tölublaði Bændablaðsins. Tilraunareitir eru á þremur stöðum á landinu í mismunandi ræktun; káli, gulrótum, kartöflum og korni. Á reitunum eru gerðar tilraunir með að brenna illgresi með gasbrennara, herfa á milli raða og nota náttúruleg efni eins og ediksýru sem brotnar auðveldlega niður. Sumar þessara aðferða eru þegar nýttar í lífrænni ræktun en niðurstöður munu nýtast í allri ræktun. Fyrstu vísbendingar eru um góðan árangur án þess að þær komi niður á uppskeru.
Verkefnið er í anda markmiða í aðgerðaáætlun stjórnvalda frá 2016 um notkun varnarefna.
Helgi segir bændur opna fyrir breyttum aðferðum. „Margir sem rækta korn vilja sleppa því að úða, þeim líkar það ekki. Það er líka takmarkaður aðgangur að þessum efnum, þeim er að fækka og það koma ekki ný í staðinn. Það er alltaf verið að gera meiri kröfur um langtímaáhrif og áhrif á drykkjarvatn og annað slíkt. Þá verða menn að finna aðrar aðferðir til að losna við illgresið sem ekki hættir að vaxa. Bændur yrðu fegnastir því ef við losnuðum við að úða með illgresiseyðum.“
