Ávinningur matvælarannsókna

– Málþing Matís 2026

Árlegt málþing Matís, með yfirskriftinni Ávinningur matvælarannsókna, fór fram í Norðurljósasal Hörpu þann 2. júní síðastliðinn. Fæðuöryggi, sjálfbær framleiðsl og nýsköpun í þörungarækt voru meðal umfjöllunarefna.

Aðalfyrirlesari dagskrárinnar var James Morrison, framkvæmdastjóri verkefnisins Healthy Planet hjá Rannsóknastofnun framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Erindi James Morrison, Framtíð matvælakerfa: Horft til fortíðar til að mynda framtíðarsýn, fjallaði um þær áskoranir sem loftslagsbreytingar hafa skapað fyrir vistkerfi, fæðukerfi og fæðuöryggi heimsins og þau verkefni sem Evrópusambandið heldur úti til að stuðla að sjálfbærni og nýsköpun í matvælarannsóknum.

Morrison nefndi að tengja fólk aftur beinna við fæðukerfi væri mikilvægur þáttur í að stuðla að uppbyggingu þeirra. „Að endurtengja fólk við matvæli krefst kerfisbreytingar úr því að notast við ofansæknar stefnur og yfir í samsköpun í samfélaginu. Við gerum þetta í gegnum „lifandi vísindastofur“ og lýðvísindi og leggjum áherslu á gagnsæi í hverju skrefi birgðakeðjunnar. Á Íslandi gæti þetta þýtt að efla samfélagsdrifinn hringrásarlandbúnað sem er knúinn af jarðvarma og stuttar dreifingarleiðir sjávarafurða. Þegar borgarbúar fá beina aðkomu að staðbundnum framleiðslugögnum sem sýna hvernig norðlæga grænmetið þeirra eða sjálfbæra sjávarfangið er framleitt, þá breytum við matvælum úr söluvöru í sameiginlegt samfélagslegt verðmæti. Traust kemur náttúrlega með gagnsæi.“

Þrír stólpar

Helstu forgangsatriði þegar kemur að því að skapa framtíðartryggð matvælakerfi eru „þrír stólpar“, eins og Morrison kemst að orði: kolefnishlutleysi, endurheimt líffræðilegrar fjölbreytni og hringrásarhagkerfi. „Rannsóknir verða að hverfa frá einangruðum hólfum. Í staðinn verðum við að fjármagna kerfisbundna nýsköpun eins og örveru-hámörkun í jarðvegsheilsu, endurnýjandi fiskeldi og endurvinnslu matarafganga og -sóunar í verðmæt lífefni. Að framtíðartryggja þýðir að hanna matvælakerfi sem þola loftslagsáföll um leið og þau endurheimta þau þolmörk jarðar sem þau reiða sig á. Þetta snýst um að færast frá módelinu að „valda minni skaða“ og yfir í endurnýjandi módel.“

Ísland gæti verið leiðandi

Sem framkvæmdastjóri Healthy Planet hefur Morrison yfirsýn yfir matvælarannsóknir í Evrópu. Aðspurður bendir hann á styrkleika Íslands og mögulega áherslupunkta fyrir rannsóknir hérlendis. „Ísland ætti að hampa tvíþættum styrk sínum: sjálfbærum sjávarlífsauðlindum og jarðhitaframleiðslu matvæla. Þar sem rannsóknir skortir á heimsvísu og þar sem Ísland gæti verið í fararbroddi, er hringrásarsamþætting þessara tveggja geira, svo sem með því að nota jarðhitaafgangsvarma og CO2 til ræktunar á þörungum eða öðrum próteingjöfum. Ísland gæti litið til Danmerkur og Noregs til viðmiðunar í stafrænum rekjanleika og uppbyggingu sjálfbærs fiskeldis. Með því að skipa sér í röð með Norðurlandaráði og Horizon Europe, getur Ísland breytt afskekktri landfræðilegri legu sinni í framúrskarandi tilraunasvæði fyrir fæðuöryggi í köldu loftslagi.“

Hann segir ýmsar áskoranir í því að vinna með löndum utan Evrópusambandsins, líkt og Íslandi, þar sem reglugerðir stangist stundum á en þó séu þar líka mikil tækifæri. „Ísland er í einstakri stöðu sem meðlimur Evrópska efnahagssambandsins (EEA) sem þýðir að við deilum nú þegar góðum grunni staðla. Hins vegar er það munurinn á skipulagi í landbúnaði og staðbundnum styrkjum sem getur hugsanlega skapað núning í sameiginlegum rannsóknum. Hindrunin er þó ekki skortur á sameiginlegum velvilja, heldur hversu flókið það er að samræma mismunandi gagnastaðla og lagalegar skilgreiningar. Við yfirstígum þetta með því að beita okkur fyrir opnum vísindum og samningum um gagnkvæma viðurkenningu. Sameiginlegar áskoranir eins og loftslagsbreytingar taka ekki mið af landamærum og rannsóknarvinna okkar ætti ekki að gera það heldur.“

Frá rannsóknarstofu inn á markað

Nýsköpun og nýjar rannsóknir verða að haldast í hendur og samkvæmt Morrison verður að íhuga breytingar á regluverkum til að taka nýjar uppgötvanir hraðar í notkun. „Það eru ýmsar leiðir til þess að draga úr reglugerðarhindrunum,“ segir Morrison. „Eitt dæmi er tillaga framkvæmdastjórnarinnar í Biotech Act 1 löggjöfinni sem heimilar Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) að leggja til ráðgjöf fyrir umsækjendur með nýstárlegar vörur áður en sótt er um. Það hjálpar þeim að ramma inn kröfur sínar og draga úr hættunni á að gögnum verði hafnað seinna í ferlinu, en það hefur oft reynst erfitt vandamál, sérstaklega fyrir sprotafyrirtæki og lítil og meðalstór fyrirtæki.“ Hann tekur fram að það að draga úr reglugerðarhindrunum geti einnig átt við „reglugerðar-sandkassa“ (e. regulatory sandboxes) sem vísar í sett af reglum sem leyfa fyrirtækjum að prófa sig áfram með frumlegar og nýstárlegar vörur eða þjónustu undir eftirliti í takmarkaðan tíma. „Við þurfum að gera leiðina frá rannsóknarstofum og inn á markaði straumlínulaga án þess að stofna öryggi neytenda í hættu. Þetta þýðir að taka upp forprófanir og kvikar, endurteknar yfirferðir innan ramma eins og EFSA. Með því að leyfa frumkvöðlum að prófa öruggar, smáar útfærslur við raunverulegar aðstæður snemma í ferlinu er hægt að koma í veg fyrir að frábær græn tækni deyi út í limbói við reglugerðir.“

Björgum ekki plánetunni á yfirverði

Umhverfismál og markaðsmál eiga þó ekki alltaf samleið. Aðspurður hvar náttúruvernd og eftirspurn á markaði geti mæst, segir Morrison að vandamálið liggi í því að markaðurinn krefjist skammtíma fjárhaslegs ávinnings á meðan umhverfisvernd krefst langtíma umhugsunar margra kynslóða. „Matvælarannsóknir verða að brúa þetta bil með því að gera sjálfbæra valkosti að þeim sem eru fjárhagslega hagkvæmastir. Við þurfum að rannsaka raunkostnaðarbókhald (e. true cost accounting) sem metur umhverfisáhrif matvæla til að fá nákvæmt markaðsverð. Nýsköpun ætti að beinast að því að skapa sjálfbærar vörur sem keppa á jafnréttisgrundvelli hvað varðar bragð, verð og þægindi. Ef við ætlumst til þess að neytendur bjargi plánetunni á yfirverði mun okkur mistakast.“

Rannís og Matís

Sigurður Óli Sigurðsson, sviðsstjóri rannsókna- og nýsköpunarsviðs Rannís, hélt erindið Árangur í evrópsku rannsóknasamstarfi og áskoranir fram undan á málþinginu og fór þar yfir stöðu og árangur Íslands í alþjóðlegu rannsóknarsamstarfi. Sigurður fjallaði um farsælt samstarf Matís og Rannís og mikilvægi þess að stuðla að öflugu samstarfi þvert á opinberar stofnanir og einkaaðila á sviði matvælarannsókna. „Rannís veitir stuðning öllum þeim sem vilja sækja í alþjóðlegar samstarfsáætlanir í rannsóknum og nýsköpun sem Ísland er aðili að,“ segir Sigurður. „Þannig hefur Rannís stutt við Matís og samstarfsaðila þeirra í sókn eftir styrkjum úr rannsókna- og nýsköpunaráætlun Evrópusambandsins, sem ber heitið Horizon Europe. Íslenskum aðilum hefur almennt gengið mjög vel að sækja í þann hluta áætlunarinnar í styrki, rannsóknir og þróun á sviði matvæla, lífhagkerfis og náttúruauðlinda. Á tímabilinu 2021-2026 hefur Matís tekið þátt í átta verkefnum í þessum hluta sem hafa skilað um 6,5 milljónum evra (um 900 m.kr.) í styrki til Matís. Þá hefur Matís tekið þátt í fjórum verkefnum í öðrum undirflokkum Horizon Europe og hefur árangur stofnunarinnar verið mjög góður.“

Evrópskt samstarf verðmætt

Sigurður nefnir að evrópskt samstarf skapi raunveruleg verðmæti og sé forsenda árangurs Íslands í matvælarannsóknum. Aðspurður hvort aðild Íslands að Evrópusambandinu hefði áhrif á styrkumhverfið í þessum rannsóknum segir Sigurður að svo sé ekki sem stendur. „Ísland er fullgildur aðili að Horizon Europe áætlun Evrópusambandsins og hefur tekið virkan þátt í rannsókna- og nýsköpunaráætlunum ESB frá árinu 1994 á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Ísland hefur færi á að taka þátt í fleiri samstarfsáætlunum sem gætu mögulega nýst matvælageiranum, en íslensk stjórnvöld hafa skiljanlega þurft að forgangsraða þátttöku í hinum ýmsu samstarfsáætlunum Evrópusambandsins.“ Sigurður segir að lagt sé mat á það fyrir hvert nýtt sjö ára tímabil hvort Ísland taki þátt eða ekki. „Rannís telur mjög líklegt að Ísland taki þátt í næstu Horizon Europe áætluninni sem nú er verið að leggja lokadrög að. Sú áætlun tekur til tímabilsins 20282034. Þátttaka Íslands í þeirri áætlun mun ekki breytast þótt Ísland gengi í Evrópusambandið á þessu tímabili að öðru leyti en því að Ísland hefði meiri áhrif á þróun áætlunarinnar og áherslur á hverjum tíma. Aðild að Evrópusambandinu hefði þannig takmörkuð áhrif á aðgengi að styrkjum til rannsókna og þróunar úr Horizon Europe.“

Ráðgjöf mikilvæg

Varðandi áskoranir fram undan talar Sigurður um mikla þörf fyrir sérhæfða ráðgjöf og stuðning og þörf fyrir skýrari sérstöðu í umsóknum. „Rannís rekur bakhópa fyrir hluta Horizon Europe áætlunarinnar þar sem Ísland á mest erindi. Þar koma saman einkaaðilar og opinberir aðilar til að ræða tækifæri þegar auglýst er eftir umsóknum um styrki og svo áskoranir og álitaefni á borð við skýrslugerð og lagalegar og bókhaldslegar kröfur í rekstri styrktra verkefna. Í þessum bakhópum er áhersla lögð á innlenda samvinnu frekar en samkeppni og í gegnum þá vinnu fá umsækjendur og styrkþegar aðgang að hópi sérfræðinga í sínum geirum. Einnig geta fyrirtæki sótt sér ráðgjöf hjá fagaðilum sem sérhæfa sig í skrifum umsókna og stuðningi við umsóknaskrif,“ útskýrir Sigurður.

Styrkur í snerpu og samstarfi

Á Íslandi er snerpa einn af okkor styrkleikum samkvæmt Sigurði sem segir: „Boðleiðir eru stuttar, fyrirtæki eru almennt opin fyrir að prófa nýja hluti og við erum fljót að grípa ný tækifæri þegar þau berast. Það er að vissu leyti styrkur í smæð okkar hvað þetta snertir.“ Góð tenging rannsókna og atvinnulífs er annar styrkleiki Íslands í evrópsku samhengi og nefnir Sigurður hve mikilvægt það er að halda áfram að sækja fram og tengja rannsóknir við atvinnulíf. „Einkageirinn er held ég frekar meðvitaður um hlutverk Matís og það öfluga fólk sem starfar þar og svo í háskólum og rannsóknastofnunum. Það þarf sennilega að sýna fram á virðisauka til að fá einkageirann með í samstarf í matvælarannsóknum. Við höfum líka svo mörg góð dæmi, t.d. um nýtingu hliðarafurða í sjávarútvegi, sem væri hægt að halda enn frekar á lofti.“