Milli þessa heims og annars

Árið 1950 fæddist í Reykjavíkinni drengur sem vart var hugað líf, en nefndur Jóhann Sigurfinnur. Það kom föður hans nokkuð á óvart því snáðinn átti að heita Guðmundur Ari, en um hraðskírn var að ræða og þótti móður hans hún skynja Jóhann, föðurbróður hans heitinn, við skírnarfontinn.

Nýskírði drengurinn var yngstur fjögurra systkina, tíu árum yngri en elsta systkinið, hann Pétur. Systur hans, Sigríður og Jóhanna, voru átta og sex árum yngri og má segja að Jóhann, eða Jói eins og hann var gjarnan kallaður, ælist upp við frelsi til að vera hann sjálfur og upplifa heiminn.

„Ég man það að ég lék mér við álfana,“ segir Jói, „þegar ég heimsótti Jóhönnu ömmu mína og Pétur afa í sveitinni á Ökrum í Stykkishólmi. Afi hafði sléttað óræktað svæði uppi við klettana og mýrarsundin, með gríðarlegri handavinnu og byggði þar nýtt hús, en heimilið og nýræktina kölluðu þau Akra. Þetta er þar sem Silfurgatan er núna. Nú, ég lék mér við álfana þarna í klettabeltinu aftan við bæinn. Svo tíndi ég jurtir fyrir ömmu en hún gerði sér gjarnan te úr blóðbergi, ljónslappa og gulmöðru og drakk á kvöldin. Seinna komst ég að því að þetta hefur hún drukkið við kvíða, en þarna er um róandi jurtir að ræða. Afi minn í föðurætt var ekki síður kunnugur grösum,“ segir Jói, „en afi hans, Guðmundur Ari Gíslason Kaldbak, var síðasti hómópatinn á Íslandi með konungsstimpil.“

Foreldrar Jóhanns, Ásgerður Ágústa og Vilhjálmur, voru vel stæð og ævintýralegur blær á frásögn Jóhanns um hina ýmsu atburði æskunnar sem gaman er að hlýða á. Foreldrar hans voru jarðbundnir hvort á sinn hátt en þó var næmnin fyrir hinu ósýnilega og ósjálfráða alltaf nálæg.

Frelsi til að vera til

„Mamma bjó yfir því að skynja ýmislegt sem aðrir gerðu ekki og okkur á heimilinu þótti eðlilegt – en sjálfur lokaði ég fyrir allt slíkt um 13, 14 ára aldur,“ segir Jói sem nefnir að annars hafi nú reyndar uppeldi hans verið af örlítið öðrum toga en systkina hans.

„Það er nú þannig að ég fæðist þarna nokkru á eftir systkinum mínum sem fengu mikinn aga í uppeldinu og urðu að vera farin að heiman sextán ára – en þegar ég kem í heiminn var stefna dr. Benjamin Spock í mikilli tísku. Hún gengur út á það að sérhverjum einstaklingi skyldi fremur veita ást en aga og foreldrar ættu frekar að fylgja eigin brjóstviti en ströngum reglum.“ Þetta tókst ágætlega fannst foreldrunum Jóhanns þó sjálfur minnist hann þess hvorki að hafa verið skammaður né leiðbeint að nokkru leyti. Heldur hafi hann stormað um gangana í Hagaskóla með fulla vasa fjár, eina systkinið sem fékk vasapeninga án þess að vinna fyrir þeim og tekið svo til við að stofna fjölskyldu rétt eftir gagnfræðaprófið.

„Þetta gekk nú ágætlega heilt yfir þó börnin mín sum séu að verða komin á sjötugsaldur,“ segir hann og hristir höfuðið hlæjandi, enda vart eldri að sjá en sextugur sjálfur. Jóhann starfaði sem pípari alla tíð til að sjá fyrir salti í grautinn en faðir hans var einn stofnenda Vatnsvirkjans. Veikindi settu strik í reikninginn fyrir um fimmtán árum svo hann lét af störfum, en gat á móti farið að einbeita sér að sinni dýpstu löngun.

Listin er lífsins þráður

„Það blundaði í mér listamaðurinn, alveg frá því ég man eftir mér. Þráin til að skapa blundaði í okkur bræðrum báðum enda Piddi bróðir (Pétur) næmur og listrænn og óþreytandi við að leiðbeina mér, litla bróður sínum, þegar kom að því að strjúka pensli við blað.“

Listin hefur verið þráður Jóhanns gegnum lífið, hvort heldur meðvitað eða ómeðvitað. Fyrir þónokkrum árum á ferðum sínum um heiminn hreifst hann af málmstyttu nokkurri og hafði með sér heim. Hún stendur til móts við útidyr heimilisins og býður gesti velkomna opnum örmum, en uppruni hennar á einkar vel við heimili Jóa og ýtir undir hið ómeðvitaða. Seinna kom í ljós að þarna væri um að ræða styttu af Seshat, hinni egypsku gyðju ritlistarinnar, en hún heldur á penna við munninn, sem táknar flæðið þegar hugsun verður að rituðu máli.

Þessi forna gyðja á því í raun djúpa samleið með listsköpun hans, en Jóhann sérhæfir sig í svokölluðum ósértækum skriftarstíl (asemic writing). Það er listform þar sem verkin minna á handrit, en hafa enga málfræðilega merkingu. Formið sjálft, línurnar og krafturinn í pensilskriftinni verða að sjónrænni ljóðlínu ef svo má segja.

Heillandi andstæður

Jói hefur vakið mikla athygli fyrir verk sín en aðdragandinn að kynningu hans á heimsvísu er ævintýri líkastur. Það vildi þannig til að dr. Sheldon Hurst, sýningarstjóri ArtReach Gallery í borginni Portland, Oregonríki Bandaríkjanna, uppgötvaði listamanninn Jóhann Sigurfinn á samfélagsmiðlinum Instagram. Sheldon heillaðist svo af list Jóhanns að hann gekk í að haldin yrði einkasýning í Portland auk þess sem galleríið stóð fyrir útgáfu bókar um verkin. Þessi alþjóðlegi árangur fylgdi Jóa heim yfir hafið, en árið 2023, hélt hann stóra einkasýningu í Hafnarborg í Hafnarfirði sem bar heitið Ritaðar myndir – svo eitthvað sé nefnt.

Í vinnustofunni þessa stundina vinnur hann að seríu verka í djúpum bláum tón, með ítölsku listakonuna Irmu Blank í huga, einu áhrifamestu listakonu samtímans á sviði asemic writing. Irma, sem nú er látin, varð heimsþekkt fyrir bláar málverkaraðir sínar þar sem hún dró fínlegar, samfelldar línur á striga – línur sem hún málaði í einum andardrætti og kölluðu fram lit bleksins, endanleikans og hins frjálsa flæðis sem einkennir asemic writing. 

Það búa heillandi andstæður í listamanninum Jóhanni. Í daglegu lífi er hann mikill sögumaður og miðlar sögum af ríkri ástríðu. En um leið og hann sest við strigann breytist flæðið. Þar tekur við algjör kyrrð og ósagt mál. Þessi andstæða tengir hann sterkt við listakonuna Irmu Blank, en hún lýsti verkum sínum einmitt sem „þögulum köflum“. Þar sem talaða orðinu sleppir hjá Jóhanni, tekur þögn strigans við, þar sem línurnar tala sínu eigin dularfulla máli.

Meistaraverk listasögunnar

Jói lætur sig ýmislegt varða og segir frá þegar á vegi hans varð hópur kvenna sem sátu og fussuðu yfir myndinni af Monu Lisu. Þær skildu ekkert í því aðdráttarafli sem myndin átti að standa fyrir og var þeim algerlega ósýnilegt. Jói, sem átti leið fram hjá, gat ekki stillt sig heldur las yfir hausamótunum á kerlingunum. Kurteislega þó. „Þetta var með ólíkindum,“ segir Jói. „Ég sagði sisvona, þið verðið að átta ykkur á að Da Vinci fer að heiman ungur að árum – og hvers sakna ungir drengir mest? Mömmu sinnar. Þannig hann var að mála þrá sína og söknuð eftir móðurástinni sem hann missti of snemma. Þetta kemur einnig fram í fleiri verkum eftir hann. Sitjið nú hér og íhugið þetta!“

En – þessi saga Jóhanns gefur nokkra innsýn inn í hans persónulegu útfærslu á listinni sem lútir nákvæmlega sama algilda lögmálinu og meistaraverk listasögunnar – brú á milli hins innra lífs og hins ytra forms. Og að lokum er vitnað í falleg orð Jóns Proppé: „Að njóta verka Jóhanns er eins og að njóta landslagsmyndar eftir Kjarval án þess að hafa áhyggjur af hvað fjallið heitir.“