Lauf blæaspar eru rauðbrún í byrjun og því sker tegundin sig gjarnan frá öðrum tegundum í sumarbyrjun. Fljótlega fá þau svo á sig grænan lit.
Lauf blæaspar eru rauðbrún í byrjun og því sker tegundin sig gjarnan frá öðrum tegundum í sumarbyrjun. Fljótlega fá þau svo á sig grænan lit.
Mynd / Pétur Halldórsson
Fræðsluhornið 13. júlí 2022

Blæösp

Höfundur: Pétur Halldórsson

Blæösp (Populus tremula) hefur vaxið á Íslandi frá alda öðli og telst því ein hinna fáu innlendu trjátegunda hérlendis. Blæösp er sjaldgæfust innlendra trjátegunda.

Hún hefur aðeins fundist villt á sex eða sjö stöðum á landinu austanverðu, sem eru jafnframt vestustu náttúrulegu fundarstaðir tegundarinnar.

Í útlöndum er blæösp gjarnan myndarlegt tré og getur náð allt að fjörutíu metra hæð með um eins metra sverum stofni þegar best lætur. Hérlendis hefur hún náð að minnsta kosti þrettán metra hæð. Hún er í eðli sínu beinvaxið tré með fremur mjóa krónu en á flestum fundarstöðum tegundarinnar á Íslandi er hún runnkennd, bæði vegna beitar og veðurskilyrða.

Getur þrifist um allt land
Hugsanlega er blæösp sem vex í Vaðlareit gegnt Akureyri komin þangað af sjálfsdáðum en það er ekki staðfest. Sé svo er það sjöundi fundarstaður villtrar blæaspar á Íslandi.

Blæösp vex hægt en hún getur þrifist um allt land. Við góðar aðstæður hefur hún víða orðið að myndarlegum trjám í ræktun, bæði í görðum og skógarreitum. Villt vex blæösp á Höfða og í Egilsstaðaskógi á Héraði, á Gestsstöðum í Fáskrúðsfirði, á Strönd í Stöðvarfirði og Jórvík í Breiðdal. Einnig er hana að finna villta á a.m.k. einum stað á Norðurlandi, í landi Garðs í Fnjóskadal. Sjöundi staðurinn gæti verið í Vaðlareit við Eyjafjörð en óstaðfest er hvort öspin þar er gróðursett eða hvort náttúran sjálf bar hana þangað.

Í Egilsstaðaskógi hefur villt blæösp náð mestum þroska á Íslandi. Þar er hún á margra hektara svæði, er að jafnaði vel beinvaxin og stendur oftast upp úr birkiskóginum. Hæstu aspirnar eru á að giska um 11 m háar. Blæöspin þarf gott rými til að dafna vel og breiðast út með rótarskotum. Það hefur hún gert víða þar sem hún hefur verið gróðursett, til dæmis í Grundarreit í Eyjafirði þar sem eru yfir aldargamlar blæaspir og ná yfir nokkurt svæði. Þessi eiginleiki blæasparinnar að dreifa sér með rótarskotum gerir að verkum að hún þykir ekki henta vel í görðum. Hins vegar er afbrigðið súlublæösp nokkuð vinsælt í garðrækt, jafnvel þótt hún skjóti líka mjög rótum. Allar súlublæaspir eru karlkyns klónn af einu tré sem fannst í Svíþjóð um miðja nítjándu öld og er væntanlega stökkbreyttur einstaklingur með mjög knappt greinahorn sem orsakar sérstæðan, súlulaga vöxtinn.

Barst til landsins eftir síðasta jökulskeið

Víst er að blæösp hafi borist til Íslands eftir síðasta jökulskeið með fræi sem fokið hefur hingað yfir hafið frá meginlandi Evrópu enda á tegundin náttúruleg heimkynni í Evrópu og Asíu, allt austur til Japans og Kamsjatka. Misjöfn stærð þeirra svæða sem hún hefur breiðst út á með jarðrenglum hérlendis er sennilega til marks um aldur asparinnar á hverjum stað. Til stærstu útbreiðslusvæðanna í Stöðvarfirði og Egilsstaðaskógi hefur upphaflega fræið sennilega borist fyrir þúsundum ára en á minnstu svæðin, svo sem Höfða og Gestsstaði, gæti fræ mögulega hafa borist löngu eftir landnám manna.

Lífseig og skuggþolin

Styrkleikar blæaspar eru þeir helstir að hún er lífseig og þolir vel frost og vind. Hún er skuggþolin á unga aldri og kemst því upp úr nokkuð þéttum trjágróðri. Til veikleika mætti telja að blæösp á það til að vera skriðul í rýru landi og ef ekki eru tré fyrir á svæðinu. Hún þolir illa beit en þraukar þá sem jarðlægt kjarr.

Blæösp er einkynja tegund þannig að sum tré eru karlkyns og önnur kvenkyns. Tegundin hefur nokkrum sinnum blómstrað í görðum hérlendis svo vitað sé og í öllum tilvikum voru blómin karlblóm, enda sennilega allt sami klónninn frá Garði í Fnjóskadal. Ekki eru þekkt dæmi um blómgun hjá villtri blæösp á Íslandi. Rannsóknir fara nú fram á erfðamengi íslenskra blæaspa, meðal annars til að kanna uppruna hennar, mögulegan skyldleika á fundarstöðum hérlendis, kyn klónanna og fleira.

Hin titrandi ösp

Heiti blæaspar er lýsandi, því lauf hennar blakta mjög í vindi og mynda þægilegan klið. Þetta eðli tegundarinnar birtist líka í latneska heitinu, tremula, sem þýðir titrandi. Blæösp er hin titrandi ösp. Þó ekki sé mælt með blæösp í garðrækt mætti alveg vera meira um hana í ræktuðum skógum, í bland við megintegundir, þó ekki væri nema til þess að fólk geti notið blaktandi laufanna.

Skylt efni: Skógrækt | ösp

Fagþing nautgriparæktarinnar í Danmörku – síðasti hluti
Fræðsluhornið 9. ágúst 2022

Fagþing nautgriparæktarinnar í Danmörku – síðasti hluti

Í maí sl. var haldið hið árlega Fagþing Nautgriparæktarinnar í Danmörku eða...

Fýll
Fræðsluhornið 27. júlí 2022

Fýll

Fýll eða múkki, besti vinur sjómannsins, er stór og gráleitur sjófugl. Han...

Gulvíðir
Fræðsluhornið 27. júlí 2022

Gulvíðir

Ástæða er til að telja gulvíði (Salix phylicifolia) til innlendra trjátegunda...

Fagþing nautgriparæktarinnar í Danmörku – annar hluti
Fræðsluhornið 19. júlí 2022

Fagþing nautgriparæktarinnar í Danmörku – annar hluti

Nýverið var haldið hið árlega Fagþing nautgriparæktarinnar í Danmörku, eða „...

Falsfréttir af Galla frá Hesti og fénu í Botnum
Fræðsluhornið 15. júlí 2022

Falsfréttir af Galla frá Hesti og fénu í Botnum

Það er allavega eitt sem sæðingastöðvahrúturinn Galli frá Hesti á sameiginle...

Rafmagnaður sendibíll - Prufuakstur á Toyota Proace Electric
Fræðsluhornið 14. júlí 2022

Rafmagnaður sendibíll - Prufuakstur á Toyota Proace Electric

Að þessu sinni var rafmagnaði sendibíllinn Toyota Proace Electric,sem Toyota um...

Blæösp
Fræðsluhornið 13. júlí 2022

Blæösp

Blæösp (Populus tremula) hefur vaxið á Íslandi frá alda öðli og telst því ...

Sendlingur
Fræðsluhornið 11. júlí 2022

Sendlingur

Sendlingur er gæfur og félagslyndur vaðfugl. Hann er lítill, frekar dökkur, l...