Síðustu dagar Skálholts

Höfundur færir hér í letur ósegjanlega sögu af ringulreið við endalok Skálholtsstóls 1796. Brugðið er upp mynd af bekkingum skólapilta, lénsveldi Stefánunga, mannfelli förufólks, hinum sannheilaga Eilífagvendi og uppsveitadrjólum sem reyna að koma á byltingu.

Barátta hefst með deilum milli hreppstjóra Biskupstungna og Skálholtsbiskup um samastað eins hreppsómaga. Málið kemur fyrir Alþingi á Þingvöllum og dagar þar uppi. Í kaflanum hér á eftir bregður höfundur upp mynd af íslenskum byltingarmönnum sem koma vígreifir heim á Skálholtsstað.

Síðustu dagar Skálholts eru lokaþáttur þríleiksins sem hófst með bókunum Í skugga drottins og Í Gullhreppum sem hlutu báðar afburða viðtökur lesenda.

Bændauppreisn

„Þegar það spyrst út um Skálholts­sveitir að stiftskista Skálholts sé alfarin upp í Borgarfjörð verður kurr meðal almúga. Vinnufólk staðarins veit ekki lengur hvar það er niður­komið því að ekki getur staðurinn Skál­holt verið annarstaðar en þar sem stifts­kistan er. Og sé hún farin þá hefur staðurinn farið með henni.

Herra Finnur Jónsson gleðst ósegjanlega þegar hann heyrir að ferjustrákur á Spóa­staðaferju hafi vísað frá norskum hégómamönnum sem komu frá því að sjá goshverina á Söndunum. Þeir hefðu næst viljað sækja heim sögustaðinn Skálholt en strákurinn sagt þeim að halda áfram götuna og fara norður fyrir Mosfell og þá fyndu þeir á endanum Skálholt, það væri þar einhverstaðar. Þangað hafði hann séð farið með kistuna mánuði fyrr. Sumir sögðu reyndar að mennirnir væru ekki norskir heldur skoskir og enn aðrir að þarna hefðu verið breskir tignarmenn.

Bjarni Harðarson, rithöfundur og útgefandi.

Háæruverðugum superintendant Skálholtsstiftis þykir það allt jafn hlægilegt og gott. Best sé að þetta hafi verið þrír mismunandi hópar sem allir dvelji nú norðan við Mosfell og leiti Skálholts. Mikils sé til að vinna að umferð hégómamanna afleggist enda geti hún hreinlega fordjarfað þetta viðkvæma og erfiða land. Tímasóun af þessu tagi sé heldur aldrei Guði þóknanleg og nær því að vera til háborinnar skammar fyrir þá menn sem svona fara um.

En það er ekki allt sem þessu fylgir ábati, og hvarf vísibiskups og stiftskistunnar vekur upp hina áður kulnuðu bændauppreisn Jóns Illuga­sonar. Kvis um að stólsjarðirnar yrðu nú seldar undan heiðarlegum landsetum hefur til þessa verið sem hvert annað fjarstæðu­tal ráð­leysingja. En úr því að Skálholt er ekki lengur þá horfir allt uggvænlega. [. . .]

Eftir þessa ræðu verður löng þögn á kirkjuhlaðinu. Þegar frá líður sammælast þeir sjö karlar sem eftir eru af upprunalegum flokki að bíða þess að kirkjupresturinn Frant frá Hrepphólum eða einhver önnur standspersóna eigi hér leið um. Nei, þeir ætla ekki að blanda einhverri vinnumannsskepnu eða kvenmannsvæflu í þetta vandasama mál, fortakslaust ekki. Og foringjarnir monsjör Páll og bóndinn Eiríkur skorast báðir undan því að fara fylgdarlaust og án boðs á fund biskups, þess gamla gæflynda herra sem er í aldurdómi og mest við rúmið. Og þeir sjálfir sekir menn. Það finna þeir enn betur þegar þeir hafa nú skilið sitt samlag við skálkinn Jón Illugason.

Þeir hafa nú hummað utan við kirkjudyr í hálfra aðra eykt og farið er að kula á þessum síðsumarsdegi. Skálholtshlöð eru vita mannlaus á þessum Drottins degi, enginn maður rekur svo mikið sem nefið út og undir kvöld gefa mennirnir þetta allt frá sér. Draga sig af stað upp á sína Sultarsveit. Þeir nátta sig flestir miðsveitis og eru komnir heim úr erindisleysu sinni um miðjan mánudag.

Og þó halda þetta áfram að vera hinir harðfengu uppsveitardrjólar sem guðhræddu og lítilsigldu fólki í neðri byggðum stendur stuggur af.“