Rándýrir hundar, ódýr börn

Þegar Alþingi kom saman á Þingvöllum árið 1588 söfnuðust prestar Skálholtsbiskupsdæmis þangað til að velja nýjan biskup. Árið áður hafði Gísli Jónsson látist, fyrsti lúterski biskupinn í Skálholti sem fékk að vera í friði í embætti fyrir sífelldu jagi við Jón Arason Hólabiskup. Reyndar hafði Gísli fengið að kenna illþyrmilega á Jóni því biskupinn kaþólski flæmdi Gísla úr landi eftir að hafa borið á þennan eindregna lúterstrúarmann að hann væri villutrúarmaður og guðlastari. Gísli sneri ekki aftur til landsins fyrr en Jón Arason hafði verið gerður höfðinu styttri.

Aðalspaðinn í kirkjumálum landsins árið 1588 var líka biskup á Hólum, en öfugt við Jón sáluga eindreginn stuðningsmaður hugmynda Marteins Lúters um hvernig sálir mannanna yrði hólpnar. Þetta var Guðbrandur Þorláksson sem um þetta leyti hafði lokið prentun biblíunnar á íslensku og var nú að undirbúa prentun nýrrar sálmabókar, ekki síst í því skyni að leysa af hólmi sálmvísur Gísla Jónssonar þar sem danskt bragð yfirgnæfði íslenskan brag. Línur á borð við „vér skulum og allir upp í ígen stá“ vildi Guðbrandur ekki að fólk þyrfti að syngja í kirkju.

Guðbrandur var svo fyrirferðarmikill að þáverandi hirðstjóri landsins, Peder Thomassen, taldi rétt að senda honum línu og biðja kirkjuhöfðingjann náðarsamlegast að stinga upp á réttum manni til að sitja Skálholt. Sendi Guðbrandur hirðstjóra og prestastefnunni á Alþingi umsvifalaust svarbréf þar sem hann rómar einn mann umfram aðra. Þótt Guðbrandur virði hefðarreglur látalátahæversku og uppgerðarlítillætis og nefni þennan mann aldrei á nafn, og raunar frábiðji sér að mæta sjálfur til Alþingis sökum heilsuleysis, var augljóst af lýsingunni að hér var á ferð Oddur Einarsson, sem þá hafði verið skólameistari á Hólum um nokkurra ára skeið. Oddur átti að baki frækinn námsferil við háskólann í Kaupmannahöfn þar sem hann fékk meðal annars að heimsækja stjörnuskoðunarturn Tychos Brahe á eyjunni Hveðn og svo var hann náttúrlega sonur lúterska höfuðskáldsins Einars Sigurðssonar, þess sem orti „Nóttin var sú ágæt ein“.

Í bréfinu telur Guðbrandur upp verkefnin sem hann telur að helst bíði nýs Skálholtsbiskups. Ekki aðeins verði væntanlegur biskup að vera vel lærður í guðfræði í samræmi við auknar kröfur sem gera verði til slíks á lúterskri og húmanískri öld, heldur verði biskupinn að vera í stakk búinn til að sinna almannatengslum fyrir fósturjörðina. Hann verði að kunna þeim mörgu „lastskriptum svar að gefa, sem út eru gengnar um vort föðurland eður ganga kunna“. 

Upplýsingaóreiða

Guðbrandur var þeirrar skoðunar að Íslendingar sætu undir flóði af falsfréttum um landið og menningu þess. Á alþjóðavettvangi ríkti upplýsingaóreiða um Ísland. Það væri hlutverk hinnar nýju menntastéttar þjóðarinnar sem mótuð var í háskólum lúterstrúarborga Norður-Evrópu, svo sem Rostock við Eystrasalt eða Kaupmannahafnar, að afrugla hana. Kynningarbréf Guðbrands til hirðstjóra er um leið lýsing á því sem hann taldi mikilvægt í sínu eigin embætti. 

Oddur Einarsson var vígður biskup í Kaupmannahöfn 1589 og kom aftur heim þá um sumarið. Sama sumar sneri einnig heim frá námi Arngrímur Jónsson sem síðar hlaut viðurnefnið lærði. Arngrímur tók við embætti skólameistara Hólaskóla á hæla Oddi og fékk um leið brauðið Melstað í Miðfirði þar sem Þorlákur faðir Guðbrands hafði áður verið prestur. Melstað hélt Arngrímur til æviloka 1648.

Þeir Guðbrandur og Arngrímur voru frændur. Jón Sigmundsson lögmaður var afi Guðbrands og langafi Arngríms. Áratugum saman strituðu þeir frændur við að endurheimta virðingu og eignir afa síns og langafa sem lent hafði illilega í sifjaréttarhakkavél kaþólsku kirkjunnar. Svo langt gekk deila Jóns lögmanns við kirkjuna að hann endaði ævina í banni, rúinn inn að skinni af þáverandi Hólabiskupi, Gottskálki Nikulássyni hinum norska. Allt vegna þess að Jón vildi ekki slíta sambúð við frænku sína í fjórða lið.

Guðbrandur hafði tekið Arngrím að sér þegar Arngrímur var aðeins átta ára og ól hann upp á Hólum. Ungur að aldri gekk Arngrímur í latínuskólann á staðnum og þar var hann þjálfaður í latneskum stíl og málskrúðsfræði. Hann lauk prófi á Hólum sautján ára gamall og sigldi strax að því loknu til framhaldsnáms í Höfn sem hann lauk svo tuttugu og eins árs. Orðinn skólameistari í gamla latínuskólanum sínum fékk þessi ungi menntamaður nú aukreitis það hlutverk að verða helsti almannatengslafulltrúi landsins. Hann átti að nýta færni sína í að rita nýlatneskan texta til að segja nýja sögu af Íslandi og Íslendingum.

Sögur um Ísland

Árið 1592 kom út í Kaupmannahöfn fyrsta bókin af mörgum eftir Arngrím þar sem hann ýmist úthúðar því sem honum finnst vera della um land og þjóð eða segir frá því sem er merkilegt við íslenska sögu og menningu. Þetta var ritið Stutt greinargerð um Ísland – Brevis commentarius de Islandia. Helsti skotspónn þess er eilítill bragur um Ísland: Van Ysslandt, ritaður á lágþýsku, sem virðist fyrst hafa komið út árið 1561 en er nú einungis varðveittur í síðari útgáfu frá 1594.

Höfundur Íslandsbragsins var útgerðarmaður og kaupmaður í Hamborg, Gories Peerse, sem nokkuð traustar heimildir eru fyrir að sigldi til Íslands um miðja 16. öld til að versla við landsmenn og flytja héðan skreiðina sem þá var helsta útflutningsvara landsins.

Peerse kom til Hafnarfjarðar, sem þá var höfuðstaður Hamborgarmanna á Íslandi, en segist raunar hafa siglt til allra landshluta og segir frá Heklugosi árið 1554. Eftir því sem tímar liðu fram varð betur ljóst að Peerse var ekki bara falsfréttamaður þótt lágþýska rímklastrið hans beri raunar ekki miklum skáldskaparhæfileikum vitni. Einhver fótur var fyrir sögum hans. En Arngrími þótti hann hins vegar svo fyrirlitlegur að hann taldi ekki ómaksins vert að nefna hann á nafn í Brevis þótt augljóst væri að um hann var rætt.

Peerse hafði unun af því að lýsa því sem undarlegt var í fari Íslendinga. Hann segir Íslendinga borða kjöt af sjálfdauðum skepnum og sitji þeir að drykkju komi húsfreyjur með koppa og stilli þeim undir bununa svo karlarnir þurfi ekki að standa upp frá borðum. Íslendingar séu allir útvaðandi í lús, enda híbýli þeirra jarðhýsi sem bjóði upp á viðgang slíkra dýra. Í þessum jarðholum sofi þeir tíu saman „yn einem plane“, karlar og konur, og þá til skiptis til gafls og fóta og hrjóti þar í ljótum kór og freti eins og svín. Hefur baðstofulíf Íslendinga augljóslega virkað eilítið framandi á Hamborgarkaupmanninn.

Allt þetta hafa Íslendingar löngum látið fara í taugarnar á sér en verst hefur þeim þó fundist að sætta sig við þá sögu að hér á landi væru hundar í meira afhaldi en börn. Peerse segir að loðnir hundar Íslendinga kosti skildinginn – séu „dür“ – en smábörn afhendi landsmenn útlendingum borgunarlaust, fegnir að losna við þau.

Faðir minn ættjörðin

Þessi saga kom hins vegar síður en svo aðeins frá Peerse. Hana var einnig að finna í miklu útbreiddari og virtari landfræðiritum frá 16. öld svo sem í lýsingu heimsins eftir Sebastian Münster, grunnriti sem Evrópa öll sótti í vitneskju sína um nýja heimsmynd 16. aldar og í rit rektors Rostockháskóla, Alberts Krantz, um konungaættir Norðurlanda. Það voru ekki síst þessi virtu rit sem talin voru áreiðanlegir upplýsingabrunnar sem Arngrímur amaðist við og reyndi að leiðrétta. Þar á meðal hina lífseigu sögu um að Íslendingar vildu selja hundana dýrt en væri sama um börnin.

Næstu árin hélt Arngrímur verki sínu áfram og nú í því skyni að segja heiminum frá fyrirbæri sem við köllum Íslendinga sögur en einnig frá hinum forna átrúnaði Norðurlandabúa sem og sögum af gömlum konungum og stríðsköppum. Fæst af þessu var þá þekkt utan landsins.

Þegar nýr „lastskriptahöfundur“ lét á sé kræla árið 1607, dularfullur náungi frá Hamborgarsvæðinu að nafni Dithmar Blefken, og bauð enn á ný upp á gamlan graut af Íslandslýsingum var Arngrími öllum lokið. Hann pundaði með nýlatneskum svigurmælum á Blefkeninn í bókinni Blefken krufinn sem prentuð var á Hólum í Hjaltadal til útflutnings á alþjóðlegan bókamarkað. Þar sást Dithmar á titilsíðu í líki apa.

Því miður fyrir Hólamenn varð Blefkensritið afar vinsælt. Það kom út í mörgum útgáfum og var þýtt á mörg tungumál. Hinn venjulegi evrópski lesandi vildi alls ekki hafa það sem sannara reyndist.

Fremst í Krufningu Blefkens er formáli eftir Guðbrand Þorláksson þar sem hann ber blak af því með hve mikilli þykkju Arngrímur ritar og segir: „Ekki er hægt að áfellast þann mann sem knúinn af náttúrulegri ást gengur lengra en gott þykir til að hefna föður síns. Því síður getum við áfellst þann sem hefnir fyrir það sem gert er mót ættjörðinni, sem er hinn rétti faðir okkar allra.“