Frá Alsír til Hvalfjarðar

Í um 350 ár hafa Passíusálmar Hallgríms Péturssonar verið lesnir og sungnir á föstunni. Frá lýðveldisstofnun hefur þeim sið verið haldið að lesa einn sálm á dag (nema á sunnudögum!) í útvarpinu í aðdraganda páska og enn er til fólk sem rennir yfir alla sálmana fimmtíu af því tilefni. Á seinni hluta 18. aldar og nánast alla 19. öldina var lestur sálmanna í reynd skylda á íslenskum heimilum. Þeir sem þá voru á efri árum hljóta að hafa kunnað sálmana meira og minna utan að eftir að hafa heyrt þá lesna þá árlega svo áratugum skipti. Sú hefð komst einnig á að leggja eintak af Passíusálmum í kistur látinna og því er ekki að undra að þá þyrfti oft að prenta, enda hefur engin íslensk bók verið gefin jafn oft út. Útgáfur Passíusálmanna eru nú rétt rúmlega hundrað talsins.

Snjallyrðasafn

Fyrst voru sálmarnir prentaðir á Hólum í Hjaltadal árið 1666 í félagi við annan sálmaflokk um píslarsöguna eftir Guðmund Erlendsson á Felli í Sléttuhlíð. Þeir sálmar eru nú öllum gleymdir en Passíusálmarnir lifa. Styrkur og einkenni Passíusálmanna er nefnilega að Hallgrímur lætur sér ekki nægja að rekja réttarmorðið á Jesú saklausum og síðan þær hrottalegar píningar sem hann þolir uns hans deyr kvalafullum dauðdaga. Hann tengir þetta allt við vandamál samtíðar sinnar, sögu heimsins, sinn innri mann og vonina um að dauðinn sé ekki lokasvar lífsins. Sálmarnir innihalda ótal snjallyrði og erindi sem fyrir löngu eru orðin samofin íslenskri menningu og tungu, hvort sem það eru sálmar á borð við „Son Guðs ertu með sanni“ eða þá frasar á borð við „þetta nú helst sem varast vann, varð þó að koma yfir hann“.

Ritstjórinn á Melum

Hallgrímur Pétursson samdi sálmana eftir að hann var orðinn sóknarprestur á Saurbæ á Hvalfjarðarströnd árið 1651. Eins og þeir vita sem þangað hafa komið er sólin tíður gestur á bæjarhellunni á Saurbæ og útsýni þaðan vítt yfir hauður og haf. Þegar Hallgrímur kom í Hvalfjörðinn hafði hann ekki enn kennt þeirra líkamlegu meina sem seinna plöguðu hann, honum búnaðist vel á góðri jörð og pundaði út kvæðum. Hann einsetti sér að yrkja upp Samúelsbók Biblíunnar í þeim fremur pempíulega stíl sem skáldkynslóðirnar á undan honum höfðu viðhaft þegar þau vildu koma Drottins orði á framfæri í bundnu máli. Þá var frásögn Biblíunnar einfaldlega rímuð viðbitslaust. Af þrælslegum ótta við að fara rangt með voru hroðalegir hortittir valdir til að halda meiningunni réttri og skothent rím góðkennt sem fullgilt, nokkuð sem ekki einu sinni slettusæknustu rapparar samtímans myndu láta sér til hugar koma.

En einn daginn virðist sem Hallgrímur hafi risið úr rekkju, gengið út fyrir bæinn og skyggnst um grundir og eins og oft vill verða á þannig morgunstundum var sem bráði af honum. Þessir Samúelssálmar voru náttúrlega óttalegt stagl og kveiktu ekki í nokkrum manni. Hann hætti einfaldlega í miðjum klíðum en vatt sér í annað og bitastæðara verk: Að færa píslarsöguna eins og hún er sögð í guðspjöllunum í bundið mál. Árið 1659 lauk hann svo við Passíusálmana.

Næsta skef var að vita hvernig herlegheitin virkuðu á annað fólk. Hallgrímur hafði frá því að hann kom í Saurbæ átt sér vin í prófasti sínum á Melum í Melasveit, Jóni Jónssyni. Jón hafði numið við háskólann í Kaupmannahöfn eftir að hafa útskrifast frá Skálholti, var sjálfur skáldmæltur og annálaður fyrir mælsku. Honum sendi nú Hallgrímur sálmana og í Jóni fann hann áhugasaman og athugulan lesanda sem lagðist yfir verkið, velti því fyrir sér og skrifaði á því kynningu, eins konar formála, sem staðfesti að Hallgrímur hafði hitt skáldgáfunaglann á höfuðið. Í kjölfarið fór Hallgrímur í kynningarherferð á verkinu. Útbjó afrit og sendi þau þremur heiðurskonum, augljóslega í von um að sálmarnir spyrðust út, og var ein þeirra sjálf Ragnheiður Brynjólfsdóttir, biskupsdóttirin í Skálholti, sem seinna voru samdar um sögur og leikrit og loks heil ópera. Fékk hún sína persónulegu Passíusálma í hendur í maí 1661. Eftir frumprentun sálmanna 1666 urðu þeir fljótlega almenningseign.

Ættingjar í Alsír

Jón Jónsson á Melum var eins og fyrr segir prófastur í Þverárþingum sunnan Hvítár. Umfram embættistengsl batt fleira þá Hallgrím saman. Eiginkona Hallgríms, Eyjakonan Guðríður Símonardóttir, hafði nefnilega verið samskipa móður Jóns, systur hans og bróður til Algeirsborgar eftir að þau voru fönguð af sjóræningjum í Heimaey í júlí 1627. Guðríður kom síðan frá Algeirsborg til Kaupmannahafnar árið 1636 eftir að hafa verið keypt úr prísundinni.

Eins og margfrægt er var Hallgrímur fenginn til að rifja upp kristnina fyrir henni og öðrum leysingjum, en hann var þá við nám við latínuskóla Vorrar frúar í Kaupmannahöfn. Hallgrímur fylgdi svo Guðríði óléttri heim til Íslands árið eftir, tíu árum eftir að Guðríður var tekinn til fanga í Eyjum. Er sú saga víðkunn og hárómantísk því þar hittust og urðu ástfangin lífsreynd kona og ungt skáld.

Eftir sat í Algeirsborg fjölskylda Jóns: Móðir hans, Margrét Jónsdóttir, prestfrú í Kirkjubæ í Eyjum, systir hans Margrét yngri og bróðir hans, Jón yngri. Systkinin Margrét og Jón samlöguðust lífinu við Miðjarðarhafið. Margrét var seld í þrældóm en giftist á endanum upp á kristna vísu og fréttist þar síðast af henni að hún væri húsfreyja í Marseille. Jón yngri mat stöðuna raunsætt, játaði íslamstrú, lagðist í sjórán og lærði að skylmast og skjóta og sigla og tókst ítrekað að koma sér úr lífsháska og hættum uns hann náði að smeygja sér undan eignarhaldi þrælapískaranna í Alsír með því að flýja til Líbanon.

Hann var áfram viðloðandi sjóránabransann en lenti loks í því að Mölturiddarar sökktu undan honum dallinum. Jón komst af en var færður í fangelsi í Valetta á Möltu og dæmdur til að steikjast lifandi á báli því bæði væri hann heiðingi og ræningi, og það sem verra var, hafði sjálfviljugur gengist þeim múhameðsku á hönd. Á einhvern undraverðan hátt tókst honum að sannfæra nærstadda um að hlífa sér og eftir ýmis hliðarspor og bellibrögð og króka komst hann til Kaupmannahafnar árið 1646. Þar átti að fanga hann fyrir trúvillu en enn tókst honum að snúa á liðið og var brátt gerður að sérlegum konunglegum kortagerðarmanni með árlega pensjón greidda af krúnunni og kallaði sig nú Jón Westmand eða Vestmann. Naut hann þess að hafa siglt um Miðjarðarhafið vítt og breitt eftir bestu fáanlegu sjókortum þess tíma. Hann afneitaði íslam opinberlega í fullskipaðri Hólmsins kirkju árið 1646. Því miður lést hann sviplega í Kaupmannahöfn árið 1649 eftir að hafa dottið á svelli, sem er eilítið kaldhæðnislegt í ljósi alls sem á undan hafði gengið.

Faðir minn píslarvotturinn

Það eru ekki margir Íslendingar sem hafa fengið viðurnefnið píslarvottur. Raunar er sá eini sem jafnan er svo nefndur faðir þeirra systkina Jóns Vestmann, Margrétar í Marseille og Jóns prófasts á Melum. Þetta var Jón Þorsteinsson prestur á Kirkjubæ í Heimaey sem drepinn var af alsírsku sjóræningjunum 17. júlí 1627 við Rauðhelli þar sem hann hafði falið sig með fjölskyldu sinni og heimilisfólki. Segir sagan að gamall maður sem var í heimili hjá Jóni hafi ekki tollað í hellinum en ráfað út og þannig vakið athygli ræningjanna á felustaðnum. Náðust allir sem földu sig í hellinum nema tvær stúlkur sem báru því síðar vitni að Jón hefði gengið á móti ræningjunum og reynt að eiga við þá orðastað en verið höggvinn þrisvar og mælt guðsorð í hverju höggi en fallið síðan með höfuðið sundurklofið.

Í hellinum – sem var í björgunum austur af Kirkjubæ og hvarf undir hraun í Heimaeyjargosinu – var rauðamöl og varð af því til sú sögn að þar mætti sjá blóðdropa píslarvottsins. Nú stendur minnisvarði um Jón og píslardauða hans ofan á nýja hrauninu, beint ofan við blettinn þar sem Kirkjubær stóð fyrrum, hundrað metrum neðar. Minnisvarðinn stóð þarna áður en hraunið rann og það segir mikla sögu um Eyjamenn að allt kapp var lagt á að bjarga honum undan hraunflóðinu á síðustu stundu og tókst það – sem þótti ganga kraftaverki næst.

Fólkið á Melum og í Saurbæ hafði því um ýmislegt að spjalla þegar það hittist, til dæmis um bænaköll, sólbruna og sjórán, nú eða píslardauða. Og að sjálfsögðu hið mikla verk, Passíusálmana, sem Jón á Melum lifði þó ekki að sjá á prenti því hann lést árið 1663. Hallgrímur missti heilsuna skömmu síðar og varð að hætta prestskap. Hann lést á Ferstiklu 1674 en Guðríður lifði mann sinn og átti enn eftir góða daga á Hvalfjarðarströnd.