Matvælaumræðan og umhverfismálin á oddinum
Síðustu vikur hafa verið um margt áhugaverðar þar sem hver greinin á fætur annarri fjallar um aðgengi neytenda að upplýsingum um ýmis matvæli sem sett eru í matarkörfuna. Matvælaumræðan og umhverfismálin eru nefnilega og verða á oddinum til framtíðar þar sem landbúnaðurinn, sjávarútvegurinn, matvælaframleiðslan og matvælageirinn standa frammi fyrir áskorunum og auknum kröfum frá neytendum um heilnæmi afurða og upprunamerkingar. Neytendur vilja gæðavörur, með lítið kolefnisspor og upprunamerkingu því neytandinn vill val.
En þetta er hafsjór af ýmiss konar merkingum sem eru jafn ólík og þau eru mörg. Hér verður þó að gæta þess að gera greinarmun á merkjum sem segja annars vegar til um heilnæmi eða hollustu matvæla, eins og t.a.m. Skráargatið, og hins vegar vottunarmerkjum á matvæli sem gefa til kynna að framleiðsla vörunnar fylgi eftir alþjóðlegum stöðlum um lífræna ræktun, sjálfbærni, umhverfissjónarmið og dýravelferð. Þessu tengdu þarf líka að hafa í huga að hið opinbera og mörg fyrirtæki hafa mótað sér svokallaðar „grænar innkaupastefnur“ þar sem gerð er krafa um að vara hafi tiltekna vottun, t.a.m. þarf kaffi að vera með svokallaða Fair Trade siðgæðisvottun sem tryggir að við framleiðslu vörunnar eru gerðar lágmarkskröfur um verð, vinnuaðbúnað og umhverfismál.
Hér á Íslandi geta bændur og þeir sem eru í frumframleiðslu sótt um vottun fyrir lífræna framleiðslu til vottunarstofunnar Túns sem er faggild eftirlits- og vottunarstofa fyrir lífræna og sjálfbæra framleiðslu. Þá geta framleiðendur sótt um Svaninn eða Evrópska blómið fyrir umbúðir sem eru í samræmi við ISO staðalinn 14026. En þetta er mikill frumskógur sem starfsfólk Bændasamtakanna hefur hafið vinnu á að greina og eru til þjónustu reiðubúin í samtal við félagsmenn til leiðbeininga, skrafs og ráðagerða en mikil gróska og þróun er að eiga sér stað í þessum málum á hverjum degi.
Meira um umhverfismálin
En aðeins meira um umhverfismálin. Til að kolefnisjafna íslenskan landbúnað þarf að græða upp 300.000 hektara af landi á tímabilinu 2020–2030. Kolefnisbinding mun að mestu fara fram með skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis. Þarna hafa bændur margt fram að færa, landið, þekkinguna og verkfærin.
Í umhverfisstefnu Bændasamtakanna sem samþykkt var á Búnaðarþingi 2019 segir að skógrækt ætti að vera fyrsti kostur þegar kemur að aðgerðum til að binda kolefni. Til þess að kolefnisjafna íslenskan landbúnað þarf að planta um 60.000 ha af blönduðum skógi á tímabilinu 2020–2030. Þetta samsvarar 6.000 ha á ári, eða 2 ha á hvert lögbýli í byggð.
Með aukinni landgræðslu er stefnt að kolefnisbindingu en einnig unnið að vistheimt og aukinni sjálfbærni í landnýtingu. Þá má nefna endurheimt votlendis sem er öflug mótvægisaðgerð gegn kolefnislosun. Ekki er um að ræða kolefnisbindingu heldur er kolefnislosun frá framræstu landi stöðvuð en áætlað er að árlega losni um 20 tonn af CO2 í framræstu landi. Ef kolefnisjafna á íslenskan landbúnað fyrir 2030 þarf að endurheimta 30.000 ha af votlendi á tímabilinu, sem samsvarar um 3.000 ha árlega eða ca 1 ha á hvert lögbýli í byggð. En hvernig berum við okkur að? Mun það eitt og sér duga að moka ofan í alla skurði á landinu?
Nýsköpun, styrkir og fjármálaáætlun
En væri ekki skynsamlegt að sækja um styrki fyrir svona verkefni eins og að moka ofan í skurði og mæla losun árlega til ársins 2030 í samstarfi við óháð fyrirtæki sem mæla slíka losun? Nýverið voru samþykkt á Alþingi lög um opinberan stuðning við nýsköpun. Eitt meginefni þeirra laga var að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og setja á fót Tæknisetur.
Vissulega er margt gott sem fólst í nýrri lagasetningu en þó vantar útfærslu á þeim brýnu verkefnum sem við þurfum að takast á við, t.a.m. á sviði loftslagsbreytinga.
Markmið ríkisstjórnarinnar og megináherslur aðgerða vegna faraldursins snúa m.a. að kröftugri viðspyrnu efnahagslífsins sem dregin er áfram af verðmætum störfum og fjárfestingum. Áhersla er þar með lögð á menntun, rannsóknir, nýsköpun, innviði og umhverfis- og loftslagsmál. Í fjármálaáætlun 2022–2026 er gert ráð fyrir 1 ma.kr. árlegri aukningu á tímabilinu til að stuðla að efndum Íslands á uppfærðum skuldbindingum sínum gagnvart Parísarsamningnum þannig að stefnt verði að 55% samdrátt í losun fyrir 2030 og að markmiðið um kolefnishlutleysi verði náð árið 2040. Jafnframt er nauðsynlegt að bændur leiti lausna í bindingu metans við búrekstur og nýti þar með betur áburðargildi búfjáráburðar. Fjármagnið er til staðar, Bændasamtökin eru með umhverfisstefnu og lausnin hefur verið kynnt. Þá er okkur ekkert að vanbúnaði að hefja kolefnisjöfnun íslensks landbúnaðar.
