Blikur eru á lofti um „tímabundna“ dýrtíð
Óðaverðbólga geisaði eins og faraldur á Íslandi frá 1970 til 1990. Ástæðurnar voru ýmist heimagerðar eða innfluttar og til varð alveg sérstakt málfar til þess að lýsa ósköpunum. Þannig sagði ágætur aðstoðarseðlabankastjóri að efnahagsástandið væri í „síkviku innbyrðis jafnvægi“.
Ágætis lýsing á sjóðvitlausu ástandi sem sló upp í 80–90% verðbólgu. Gæti verið að eitthvað slíkt sé við sjónarrönd á nýjan leik?
Dýrtíðarvísar víða
Víða í aðfangakeðju matvæla, sem og annars staðar, má sjá blikur á lofti sem spámenn telja að boði dýrtíð. Hvar sem litið er, í orku, áburði, vélum og sáðvöru, hefur aðfangaverð hækkað eða sjá má fyrir að það muni hækka.
Í liðinni viku tilkynnti stórfyrirtækið CNH industrial, sem framleiðir m.a. Case og New Holland dráttarvélarnar, að stöðva þyrfti framleiðslu í Evrópu vegna skorts á smárum og tölvukubbum. Skortur á þessum íhlutum hefur verið viðvarandi síðasta eina og hálfa árið með tilheyrandi verðhækkunum. Ástæðan er ekki eingöngu heimsfaraldurinn. Síðustu ár hefur eftirspurnin almennt verið að aukast hraðar en framleiðslan. Í dag er tölvur að finna í nánast öllu mögulegu, frá ísskápum upp í bíla. Um það bil 40% af verði nýs bíls liggur í tölvukubbunum sem í honum eru.
Framleiðsla á smárum er gríðarlega sérhæfð og smáraverksmiðjur kosta mörg hundruð milljarða króna stykkið. Það er því ómögulegt að auka framleiðsluna hratt. Þetta bætist ofan á skort sem hefur verið á ýmsum varahlutum vegna raskana á aðfangakeðjum í Covid-faraldrinum. Til þess að bæta gráu ofan á svart þá er orkuverð í Evrópu á leiðinni upp í þakskeggin þessi dægrin.
Áburðar- og olíukrísa?
Í pistli fyrir viku fjallaði ég um áburð og þær verðhækkanir sem þar eru í farvatninu. Síðan þá hefur síst dregið úr þeim. Markaðurinn er í frosti og ekki hægt að festa verð frá framleiðendum fyrir næsta vor vegna óvissu um orkuverð í millitíðinni. Hópur áburðarframleiðenda í Evrópu varaði við því að lokanir verksmiðja gætu orðið varanlegar ef ekki verða breytingar á. Áburðarverksmiðjur í Evrópu eru margar hverjar gamlar og auðvelt að skilja að ekki verði ráðist í kostnaðarsama endurnýjun á þeim ef orkumarkaðurinn er eins sveiflukenndur og hann hefur verið upp á síðkastið.
Þannig myndi bransinn eins og hann leggur sig flytjast eitthvert annað. Rökin fyrir því að við verðum sjálfum okkur nóg um áburðarefni hér á Íslandi hlaðast upp eins og ég vék að síðast.
Verð á olíutunnu frá Texas fór yfir 80 dollara á mörkuðum í fyrsta skipti síðan 2013 og ekki bætir það úr skák. Samráðshringur OPEC ríkjanna ætlar að bregðast við því með því að auka framleiðslu en gríðarmiklar verðhækkanir hafa verið á bæði kolum og gasi síðustu vikur. Ástæður þess eru bæði margar og flóknar en virðast snúast að talsverðu leyti um spurn Kínverja eftir orku og glímu Rússlands við leyfisveitendur í Þýskalandi um Nordstream2 gasleiðsluna.
Sjóflutningar í lamasessi
Flutningar á sjó hafa einnig hækkað gríðarlega í verði. Rekja má ástæðurnar til þess að eftir síðustu efnahagskreppu voru aðallega smíðuð geysilega stór gámaskip sem hvergi geta lagt að nema í stærstu umskipunarhöfnum heims, Rotterdam, Marseille, Singapúr, Los Angeles og svo framvegis. Vegna Covid breyttist svo neyslumynstur mjög skyndilega og Bandaríkjamenn tóku til við að kaupa vörur sem aldrei fyrr – ólíkt fyrri kreppum þar sem hægðist á viðskiptum. Það leiddi til þess að hafnirnar höfðu ekki undan við að skipa upp úr skipunum og keyra gámana burt. Þannig jókst tíminn sem gámur bíður á höfn í Los Angeles úr 1–2 dögum í rúma viku. Forseti Bandaríkjanna tilkynnti um daginn að unnið yrði allan sólarhringinn í höfninni í Los Angeles til þess að koma þessum biðtíma niður. Bandaríkin eru svo stór að þetta hefur haft keðjuverkandi áhrif á alla flutninga í heiminum með tilheyrandi verðhækkunum.
Vandaverk í hagstjórn
Stóru seðlabankarnir segja að verðbólgan, sem mælist nú yfir markmiði á flestum stærri myntsvæðum heimsins, sé tímabundin og megi rekja til tímabundinna atriða líkt og þeirra sem rakin hafa verið hér að ofan. Sá sem þetta ritar er of ungur til þess að muna verðbólgutíma á heimsvísu. En ætla má að á áratugum óðaverðbólgunnar hafi „hið síkvika innbyrðis jafnvægi“ ætíð verið útskýrt með góðum og gildum ástæðum sem „tímabundið“. Af reynslusögum eldri kynslóða má ráða að óðaverðbólga sé víti til að varast. Eitt er víst að þessar miklu verðhækkanir á svo að segja öllum aðföngum í landbúnaði, sem hér hafa verið reifaðar, geta bara leitt til eins – hækkunar á verði matarkörfunnar. Hvernig verður þeim kostnaði skipt? Það verður vandaverk í hagstjórn að stýra málum þannig næstu misseri að verðbólga haldist innan viðunandi marka.
Kári Gautason
Höfundur er sérfræðingur í úrvinnslu hagtalna hjá Bændasamtökum Íslands.
