Myndlist og jarðskjálftamælingar

– Skjálfti er verk sem hreyfir við

Finnbogi Pétursson var valinn myndlistarmaður ársins á dögunum fyrir verkið Skjálfta.

Áratugalangt samtal Finnboga og Ragnars Stefánssonar jarðskjálftafræðings kristallast í verkinu sem sýnt var í Listasafni Árnesinga í Hveragerði. Logi Einarsson menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra veitti verðlaunin.

Lína samhliða flekamótunum

Íslensku myndlistarverðlaunin voru veitt í níunda skipti og var Finnbogi Pétursson valinn myndlistarmaður ársins 2026 fyrir sýninguna Skjálfti í Listasafni Árnesinga.

Hugmyndin að því að skoða hreyfingar í jörðinni kviknaði fljótt eftir að boð um að sýna í safninu kom til enda mikið um skjálftavirkni á svæðinu. Verkið ætlaði Finnbogi að vinna með tengdaföður sínum Ragnari en hann lést í júní 2024 svo ekki varð af því. Verkið tók því óvænta stefnu.

Í skyggðu rými sýningarsalarins lúrði látlaust verkið. Fjögurra metra langt ljós speglaðist í jafnlangri spegilfilmu á vegg, þar sem tveir ljósgeislar hreyfðust eftir fletinum í bylgjum sem sköruðust í sífellu og mynduðu samfellda hreyfingu. Spegilmynd áhorfandans færðist með honum og ólík sjónarhorn birtu bæði form og skuggamyndir sem hreyfðust í óræðum takti. Eldrautt leirker var skorðað ofan í hvítan stöpul til hliðar og minnti helst á brjóstmynd.

Á Tjörn í Svarfaðardal var Ragnar Stefánsson lagður til hinstu hvílu í eldrauðu leirkeri, enda þekktur fyrir að vera mjög vinstrisinnaður. Leirkerin tvö mynda línu sem er samsíða skilunum á milli Ameríku- og Evrasíuflekans sem skipta Íslandi á milli tveggja heimsálfa. Kannski á milli tveggja heima. Flekaskilin voru stór hluti daglegs lífs Ragnars sem stjórnaði jarðeðlisfræðilegri vöktun og rannsóknum á Veðurstofu Íslands í nær 40 ár.

Verkið vann Finnbogi í góðu samtali við fjölskyldu Ragnars. Í gröf hans kom hann fyrir jarðskjálftanema sem nemur minnstu hreyfingu í jörðinni. Upplýsingar um hreyfingarnar voru sendar inn í sýningarsalinn. Hreyfingar ljóssins sem áhorfandinn horfði á voru því beint streymi af hreyfingum jarðar úr hvílu Ragnars sem var landsþekktur enda tíður gestur á skjáum landsmanna og var gjarnan kallaður Ragnar skjálfti. Það verður að segjast að upplifun af verkinu var kynngimögnuð.

Áratugalangt samtal

Finnbogi og Ragnar áttu í um fjörutíu ára löngu samtali. Þeir deildu enda áhuga og ástríðu á þessum ósýnilegu kröftum sem tíðni er og hafa báðir nýtt áratugi í að finna henni birtingarmyndir sem bæði gagn er af, upplifun og innblástur fyrir okkur hin. Annar fann sinni ástríðu farveg í jarðskjálftafræði, hinn í myndlist, þar sem hljóðbylgjur, ljósbylgjur og aðrar ósýnilegar bylgjur í umhverfinu spila stórt hlutverk.

Áhugi Finnboga á hljóðbylgjum og upptökum nær aftur til æsku. Hann var í Myndlista- og handíðaskólanum þegar nýja málverkið hóf innreið sína og flestir samnemendur hans skiptu um hest í miðri á eins og hann orðaði það, hentu frá sér öllu sem þeir voru með í vinnslu til að stíga þessa nýju öldu. Málverkið átti aldrei við Finnboga sem hélt sig við grúsk í hljóðvinnslu, blaðaði í erlendum myndlistartímaritum sem bárust á bókasafn skólans og var ráðinn í sumarverkefni að byggja hljóðupptökuaðstöðu fyrir nýlistadeildina sem þá hét í skólanum. Það var mikil gerjun í myndlistinni á þessum tíma.

Jan van Eyck akademían í Hollandi varð fyrir valinu þegar Finnbogi valdi sér framhaldsnám, þar voru til Revox upptökutæki og það var allt sem hann dreymdi um. Hjólin tóku að snúast og Finnbogi fór fljótt að vinna að mjög stórum rýmisverkum þar sem hann nýtti ýmsa hljóðtækni, bjó til lúppur á segulbandi og tengdi við ýmsa hluti svo úr varð heildræn upplifun fyrir áhorfandann. Hver hugmyndin leiddi svo aðra.

Á Feneyjatvíæringnum, sem er elsti og virtasti alþjóðlegi myndlistarviðburður heims, var Finnbogi fulltrúi Íslands árið 2001 en þjóðum heims er boðið að taka þátt í svokölluðum þjóðarskálum sem ýmist eru á stóru sýningarsvæðunum, sem eru tvö, Giardini og Arsenale, eða í sýningarrýmum í borginni. Þetta árið var Ísland með skála Finnlands í láni og verkið Diabolus var innsetning sem byggði á tveimur sínusbylgjum sem mynda tónbil sem kallað hefur verið diabolus in musica og var bannað í kaþólsku kirkjunni á miðöldum.

Nýr mælipunktur í jarðskjálftanetið

Hugmyndir Finnboga og Ragnars og samtölin héldu áfram að þróast eftir því sem árin liðu. Störf Ragnars gjörbreyttu vöktun á jarðskjálftum og eldgosum á Íslandi. Hann stóð mjög framarlega á sínu fagsviði á alþjóðlegum vettvangi og hafði frumkvæði að uppbyggingu mælikerfa og rannsókna til að lágmarka skaða af eldgosum og jarðhræringum. Ragnar hóf að þróa jarðskjálftanetið sem Íslendingar reiða sig svo mjög á um miðjan níunda áratuginn og leiddi þróun þess um tveggja áratuga skeið.

Upplifun blaðamanns af myndlistarverkinu Skjálfta er að það sé eins konar teikning þar sem sífelldar ljóslínur eru dregnar eftir myndfletinum. Teikningin er lifandi og ófyrirsjáanleg. Spegillinn á einnig sínar táknrænu merkingar sem í sumum tilfellum tengjast hjátrú eða handanheimum, jafnvel eilífðinni og því er spegillinn mikilvægur hluti verksins. Hann bæði birtir áhorfandanum hreyfingar jarðarinnar en býður einnig upp á hugmyndir um að horfa inn á við eða skyggnast inn í aðra heima.

Vísindamenn og rannsakendur Veðurstofu Íslands hafa vökult auga með mælingum sem berast úr mælitækjum víðs vegar um land. Eftir samtal Finnboga við starfsfólk Veðurstofunnar varð úr að nýr mælipunktur mun bætast inn í netið, sá sem hann lagði í gröf Ragnars. Segja má að við það bráðni þessi verk þeirra saman og Ragnar muni samlagast netinu sem hann lagði sjálfur út og með því stuðla að enn frekara öryggi landsmanna um ókomna tíð. 

Verk í opinberu rými

Myndlistarverk geta vakið áhorfandann til umhugsunar, veitt innblástur, kitlað skilningarvitin og örvað bæði gagnrýna og skapandi hugsun sem hverjum einstaklingi er gagnleg ef ekki nauðsynleg. Myndlistarmenn leita fanga á öllum fagsviðum og verk Finnboga eru dæmi um verk sem hafa skýra snertifleti við eðlisfræðina og gera hana áþreifanlega á sinn ljóðræna hátt.

Finnbogi hefur unnið verk sem eru öllum aðgengileg og eru staðsett í opinberu rými. Annars vegar er vatnsverkið Dýpi í Háskólanum í Reykjavík þar sem hljóðbylgjur mynda gárur á stórum vatnsfleti og hins vegar verkið Hringur sem er í Orkuveituhúsinu, í grafhýsi byggingarinnar og hefur undirtitilinn rafbylgja hljóðbylgja loftbylgja vatnsbylgja ljósbylgja.