Ein heild undir Esjunni
Bjarki Bjarnason er höfundur nýjustu árbókar Ferðafélags Íslands sem fjallar að þessu sinni um Kjósarsýslu eins og mörk hennar voru lengst af, eða það svæði sem yfirleitt er kallað Mosfellssveit, Kjalarnes og Kjós.
„Mér fannst skemmtilegt að skrifa um allt þetta svæði og ég hugsa að lesendur sjái fljótlega að Kjósarsýsla var sannarlega heild, bæði félagslega og landfræðilega, þar sem Esjan er yfir og allt um kring,“ segir Bjarki í samtali. „Svæðið er mér hugleikið, en ég er alinn upp á Mosfelli, þar sem faðir minn var prestur, og hef ég búið nánast alla tíð í Mosfellsdalnum. Ég fylgdi pabba mínum í messur, en embættissvæði hans náði lengi frá Kjalarnesi alla leið að Elliðaánum. Ég kenndi og þjálfaði íþróttir í Kjósinni á sínum tíma ásamt því sem ég hef smalað talsvert með Mosfellingum, Kjósverjum og Þingvellingum.
Þessi árbók er númer 99, en á næsta ári kemur út árbók um árbækur Ferðafélagsins í tilefni þess að þá hafa þær verið gefnar út í heila öld,“ segir Bjarki. Áður hefur verið fjallað um hluta þess svæðis sem tekið er fyrir í þessari bók í árbókinni frá 1985 sem heitir Þættir um nágrenni Reykjavíkur. Eins var Bjarki einn þriggja höfunda að árbók Ferðafélags Íslands sem kom út 2019 og fjallaði um Mosfellsheiði. Hann segir áðurnefndar árbækur ekki skarast að neinu verulegu leyti við þá sem kom út í vor, heldur sé nýja bókin einstök að því leyti að hér er fjallað um alla Kjósarsýslu í heild sinni.
Er með 1.100 ár undir
Bjarki segir miklar pælingar liggja að baki uppbyggingu bókarinnar og við hvað hann afmarkaði skrifin, enda er skrifað innan ákveðinnar stærðar og lengdarmarka. „Uppbyggingin mótast smám saman og þegar meira kjöt kemur á beinin fer ég að sjá hvernig ég get skipt efninu niður í kafla, sem enduðu á að vera tíu. Fyrst fór ég mjög ítarlega yfir landnámið og þar á eftir fjallaði ég um hreppa og sýslur. Hreppar eru mjög gamalt fyrirbæri og höfðu meðal annars það hlutverk að sjá um fátækraframfærslu, réttir og refaeyðingu.
Svo tek ég fyrir náttúrufar og þar á eftir kristnihald og allar kirkjurnar, sem voru margar á svæðinu. Þá er kafli sem heitir Sælunnar reitur, en nafn hans vísar í kvæði Jónasar Hallgrímssonar. Nafnið er að vissu leyti öfugmæli, því að þar fjalla ég um erfiða lífsbaráttu í sýslunni og uppbyggingu samfélagsins sem var við lýði í 1.000 ár.
Í kaflanum Vegir og vegleysur tek ég fyrir allar leiðirnar sem liggja um svæðið, en margar eru mjög áhugaverðar. Hvalfjörðinn tek ég sérstaklega fyrir, en hann var algjör ófæra fram á 20. öld. Svo tek ég fyrir skóla- og menningarlíf, en eins og í öllum köflum er ég með 1.100 ár undir. Skólahald hófst í Viðeyjarklaustri, en um langt árabil var skólaleysi þangað til að skólaskylda var tekin upp snemma á 20. öldinni. Í kaflanum Dýrin stór og smá fjalla ég meðal annars um sauðféð sem allt snerist um, eins kýr, hvali, seli og fugla. Ég komst að því þegar ég var að skoða þetta að lausaganga svína var lengi við lýði og ef við horfum í kringum okkur eru víða kennileiti sem vísa í svín.
Ég tek fyrir hina félagslegu vakningu sem varð í samfélaginu í kringum 1900 í kaflanum Sýslan vaknar. Þá voru stofnuð ungmennafélög, kvenfélög og ýmis félög, ásamt því sem það komu til að mynda margar tækninýjungar, eins og rafmagn, sími og bílar. Við sjáum þetta um allt Ísland, en ég set þetta alltaf í samhengi við Kjósarsýslu. Svo var ég í miklum vanda með hvernig ég ætti að fjalla um nútímann og hvar hann ætti að byrja. Ég ákvað að lokum að miða við 10. maí 1940 þegar hernámið hófst, en þá breyttist Ísland á einni nóttu. Á stríðsárunum var herinn með mikil umsvif í Kjósarsýslu, en á fyrsta degi komu þeir sér upp aðstöðu í Brautarholti á Kjalarnesi,“ segir Bjarki.
Stórt bókasafn nýttist vel
Aðspurður um hvernig hann undirbjó skrifin og hóf heimildaöflun svarar Bjarki: „Ég á stórt bókasafn, sem sumir segja að ég lesi aldrei, en ég nota það til að fletta upp kannski einu orði, einu nafni eða einum kafla. Í þessu tilviki tók ég allar bækur sem hugsanlega tengjast Kjósarsýslu á einhvern hátt og setti þær í sérstaka hillu – sem var um tveir metrar. Svo geri ég það sem ég kalla að kemba bækurnar. Þá er ég kannski með 400 blaðsíðna bók, sem ég ætla ekki að lesa alla, heldur finn ég það sem snýr að Kjósarsýslu. Mér fannst áhugavert að skrifa um þetta afmarkaða svæði, eða Mosó, Kjalarnes og Kjós. Mosfellssveit náði mjög lengi niður að Elliðaánum og bæir eins og Árbær, Ártún, Gufunes og Viðey voru í Mosfellshreppi. Önnur mörk hafa haldið sér.“
Eftir Bjarka liggja á bilinu 20 til 30 rit, bæði sagnfræðilegs eðlis og skáldskapur. Þar má nefna bók um sögu Mosfellsbæjar, sem Bjarki skrifaði með Magnúsi Guðmundssyni. Í kjölfarið voru þeir ráðnir til að skrifa sögu Aftureldingar í tilefni 100 ára afmælis félagsins 2009. „Núna er á leiðinni í prentun bók eftir mig sem fjallar um umhverfisverndarsamtök sem hétu Mosi, en það voru grasrótarsamtök sem störfuðu í Mosfellsbæ á ofanverðri síðustu öld,“ segir Bjarki.
