Ýmist elskaður eða hataður!
Hrafninn hefur löngum klofið skoðanir. Sumir sjá í honum svartklæddan váboða, aðrir greindan og tignarlegan fugl víðernanna. Sjálfur hef ég lengi haft sérstakan áhuga á því sem kallað er hrafnaþing og því hljóðkerfi sem þar er í gangi. Þetta eru ekki tilviljanakenndar samkomur fugla heldur flókið félagslegt og hljóðrænt kerfi sem sýnir vel hversu þróaður hrafninn er.
Hrafnaþing – lifandi upplýsinganet
Hrafnaþing eru samkomur, oft tuga eða jafnvel hundruða hrafna, aðallega ungra fugla á aldrinum eins til fjögurra ára og óparaðra fullorðinna fugla utan varptíma. Þau eru algengust að hausti og yfir vetur þegar varppör halda sig síður fast við óðöl sín. Með vorinu og varpbyrjun í mars–apríl leysast þessi þing að mestu upp þar sem pörin herða vörslu á svæðum sínum.
Þingin eru yfirleitt haldin þar sem fæða er regluleg og aðgengileg: í fjörum, á opnum melum og hraunum, nærri mannabyggð þar sem æti fellur til, og jafnan í nánd við sameiginlega náttstaði þar sem fuglarnir safnast saman að kvöldi. Þetta eru í raun upplýsingamiðstöðvar og félagslegir markaðir þar sem fuglar skiptast á upplýsingum um fæðu, mynda tímabundin bandalög, prófa stöðu sína í stigveldi hópsins og jafnvel finna framtíðarmaka. Hrafnar eru einkvænisfuglar sem halda tryggð við maka árum saman, stundum ævilangt.
Þegar einn fugl finnur hræ eða aðra stóra fæðulind getur hann kallað aðra að. Með því að fjölga í liði geta þeir yfirbugað varpandi par sem annars myndi verja bráðina. Þetta samspil er oft útskýrt með svokallaðri „information centre“ tilgátu í atferlisfræði.
Samhliða þessu má sjá mikinn leik, sérstaklega hjá ungfuglum: loftfimleika, hluti sem eru látnir falla og gripnir aftur, snjórennslur og hreinan kraftaleik. Leikurinn er ekki tilviljun heldur hluti af taugaþroska og félagsmótun.
Hljóðkerfið – meira en „krunk“
Allt þetta fer fram í stöðugu hljóðstreymi sem er langt frá því að vera ómarkviss hávaði. Grunnkall hrafnsins, djúpt og titrandi „krunk“ eða „grr-krunk“, gegnir hlutverki staðsetningarmerkis og auðkenningar. Rannsóknir sýna að hrafnar geta greint einstaklinga út frá rödd og munað hver kallaði.
Þegar fæðulind finnst breytist kallið; það verður hærra, hraðara og endurtekið í runum, eins konar virkjunarkall sem dregur aðra að og getur breiðst út eins og bylgja um hópinn. Í nánum samskiptum heyrast mjúk gurglandi hljóð, smellir og lágt nöldur sem tengjast yfirráðum og undirgefni. Líkamsstaða og hljóð vinna saman í einu heildstæðu merkjakerfi: undirgefinn fugl gefur frá sér mýkri og hraðari hljóð og forðast augnsamband, en ríkjandi fugl svarar með djúpu, hægu kalli og uppréttum burði.
Ungfuglar gefa oft frá sér hærri og sveiflukenndari hljóð, óreglulegar tónlínur og jafnvel hljóð sem minna á hermun. Hrafnar hafa mikla hljóðeftirlíkingargetu þótt hún sjáist sjaldnar í villtri íslenskri náttúru en í haldi.
Á stóru þingi myndast stöðugt lágt hljóðteppi úr dreifðum krunk-köllum, smellum, fjaðrahvin og vængjahljóði sem viðheldur félagslegu rými hópsins. Þegar hætta nálgast breytist stemningin skyndilega í skarpari og styttri viðvörunarköll og hópurinn lyftir sér nánast samtímis á loft. Þetta hljóðkerfi er merkingarþrungið; hrafnar greina raddblæ, tengja kallmynstur við fyrri samskipti og muna bæði fugla og jafnvel mannandlit árum saman.
Hrafnaþing eru því ekki bara samansafn fugla á sama stað heldur lifandi net tengsla, upplýsingaflæðis, stigveldis og framtíðarmyndunar þar sem einfalt „krunk“ felur undir sér flókið félagslegt og vitsmunalegt kerfi.
Flakk unghrafna og stofnun óðala
Ég hef oft velt því fyrir mér hversu langt hrafnsungar fara frá óðali foreldranna áður en þeir helga sér sjálfir nýtt svæði. Rannsóknir sýna að þegar ungarnir eru komnir á legg síðsumars eða um haustið eru þeir í raun reknir úr foreldraóðalinu. Hrafnar verja sitt svæði af mikilli hörku og þola ekki fullorðna afkomendur innan marka þess.
Þá hefst flakkfasi ungra fugla. Algengast er að þeir fari 30–150 km frá fæðingarstað, oft um 50–80 km, en til eru vel skjalfest dæmi um einstaklinga sem hafa farið 200–500 km. Hér á landi, þar sem landið er afmarkað og hrafninn er staðbundinn varpfugl, er líklegast að meirihlutinn setjist að innan sama landshluta, jafnvel innan nokkurra tuga kílómetra ef tækifæri gefst.
Markmiðið er þó ekki að stofna óðal strax. Unghrafnar mynda oft lauslega ungfuglahópa og halda sig nærri áreiðanlegum fæðulindum, til dæmis í fjörum eða þar sem æti fellur til. Það getur tekið tvö til fjögur ár áður en fugl finnur sér maka og festir sig í varpóli. Þegar par myndast velur það gjarnan jaðarsvæði þar sem eldri fugl hefur fallið frá eða þar sem lítið hefur verið nýtt. Óðal hrafns á Íslandi getur náð yfir tugi ferkílómetra, oft með 5–15 km radíus eftir landslagi og fæðuframboði.
Stærð, greind og útbreiðsla
Hrafn, fræðiheiti Corvus corax, er einn útbreiddasti spörfugl heims og finnst um alla Norðurhveli jarðar: í Norður-Ameríku, um alla Evrópu, í Rússlandi og víða í Asíu. Fullorðinn fugl vegur yfirleitt 1,2–1,8 kg og vænghafið getur náð 115–150 cm, sem gerir hann að stærsta spörfugli heims. Hann getur orðið yfir 20 ára í náttúrunni og enn eldri í haldi.
Hann er einstaklega greindur, sýnir flókna félagshegðun, notar leik sem hluta af þroska og hefur framúrskarandi minni. Stofninn á Íslandi er talinn vera á bilinu um 10.000–15.000 varppör, þó árferði og fæðuframboð hafi áhrif á sveiflur. Hrafninn er staðfugl hér og hefur líklega verið samfara landinu frá landnámi, aðlagaður bæði hálendi og byggð.
Þegar maður horfir á þetta í heild er dreifing hrafnsunga ekki ævintýralegt úthafsflakk heldur hægfara tilfærsla milli dala, heiða og strandlengja þar sem rými opnast. Þeir bíða færis, lesa landslagið og samfélagið og þegar tíminn er réttur helga þeir sér sitt eigið óðal – ekki endilega langt frá upprunanum heldur þar sem jafnvægi næst milli rýmis, fæðu og styrks.
Hrafn og kráka – ólík staða
Þrátt fyrir mikla útbreiðslu varð hrafninn sjaldgæfur víða í Vestur- og Mið-Evrópu á fyrri öldum vegna ofsókna, eitrunar og búsvæðarýrnunar en hefur víða verið að ná sér aftur á strik eftir friðun. Í mörgum Evrópulöndum lifir hann samhliða grákráku, Grákráka, fræðiheiti Corvus cornix. Hún er minni, fjölgar sér hraðar og aðlagast þéttbýli og landbúnaðarsvæðum betur.
Þar sem báðar tegundir finnast ríkir ákveðin vistfræðileg samkeppni. Krákur eru árásargjarnar í hópum og hrekja hrafna frá hreiðrum, en hrafninn hefur yfirburði í stærð og ræður betur yfir stærri hræjum og víðáttumiklum svæðum. Í borgarumhverfi hafa krákur yfirleitt forskot, en í víðernum stendur hrafninn sterkur.
Á Íslandi er staðan sérstök. Hér er hrafninn eini staðbundni fulltrúi hröfnungaættarinnar sem verpir reglulega. Engar krákur hafa numið hér varanlega búsetu. Grákráka hefur aðeins sést sem flækingsfugl og engin staðfest varp eru þekkt. Ísland, með víðernum sínum, klettum, fjöllum og hræbundinni fæðukeðju tengdri sauðfjárbúskap og sjávarnytjum, hentar hrafninum vel en hefur ekki skapað skilyrði fyrir varanlegan krákustofn. Á meðan víða í Evrópu eru krákur algengar og hrafnar sjaldgæfari er staðan hér öfug: hrafninn ríkir einn, en krákur villast hingað endrum og eins án þess að festa rætur.
Flækingar yfir hafið
Ég hef oft velt því fyrir mér hvernig flækingar eins og grákráka komast alla leið yfir Atlantshafið til Íslands. Svarið liggur fyrst og fremst í samspili veðurs og úthalds. Þetta eru sterkir fuglar sem geta flogið á um 40–60 km/klst á eigin vængafli. Lendi þeir í öflugum austan- eða norðaustanstreng, til dæmis 15–20 m/sek meðvindi (55–70 km/klst), getur raunhraðinn orðið 90–120 km/klst miðað við jörð. Við slíkar aðstæður gæti 800–1.000 km hafleið tekið 8–12 klukkustundir í samfelldu flugi, jafnvel lengur ef vindur er breytilegur eða fuglinn þarf að svífa og spara orku.
Þetta er varla markviss ákvörðun fuglsins að fara til Íslands heldur afleiðing dreifingar og veðurafla. Ungir og reynslulitlir fuglar eru líklegastir til að lenda í slíku reki. Sumir geta jafnvel hvílt sig á skipum á leiðinni. Flestir komast sennilega ekki alla leið, en þeir fáu sem ná landi verða að þessum sjaldséðu gestum sem minna mann á að náttúran er bæði hrá og útreiknanleg í tölum – en samt ófyrirsjáanleg í niðurstöðu.
Undirritaður er ekki fuglafræðingur en búfræðingur, skrúðgarðyrkjumeistari og hrafnahvíslari.
